democratie bestaat nog niet

Otheo BOOKS

Auteur: Réginald Moreels

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving binnenwerk: www.intertext.be

© Otheo Books 2025, Halewijnlaan 92,
2050 Antwerpen, België

www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2025/5930/027

isbn 978 90 8528 804 6

isbn e-book: 978 90 8528 805 3

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

‘Als het niet juist is, doe het dan niet.
Als het niet waar is, zeg het dan niet’

Marcus Aurelius (121-180 n.Chr.)

Woord vooraf

Onze toekomst is geen dystopie. Toekomst is altijd hoopvoller dan het nu en het verleden. Ondanks het dagelijkse slechte nieuws vergeten we dat we in een wereld leven waar tien-, zo niet honderdduizenden mensen zich toeleggen op onderzoek naar betere geneesmiddelen, vaccins, medische en logistieke apparatuur, artificiële-intelligentietoepassingen, mogelijkheden om onze lucht te zuiveren van broeikasgassen, strategieën om mensen die in armoede belanden, uit het slop te halen. Zelfs al weten we dat onze internationale gemeenschap nooit zonder wapens zal fungeren, de verdeling van vermogen nooit evenwichtig zal worden; kortom, dat de sapiens-soort zijn natuur maar moeilijk zal kunnen verbeteren. Een ideale wereld is een tv-programma, maar de realiteit oogt anders. Humane creativiteit zal wel dé motor zijn van onze verdere emancipatie in de brede zin van het woord. Kortom, wetenschap en innovatie zijn troeven die we niet zomaar opzij moeten leggen. Maar we zullen nooit alles kunnen oplossen, wat de AI-genieën ook mogen dromen. Er bestaat ook een ethiek van de onmacht…

Twintig jaar geleden schreef ik al een hoofdstuk met dezelfde titel als dit essay, namelijk in Geen normen maar waarden (Houtekiet, 2004), dat ik samen schreef met Karel Michiels…

Toen vond ik dat democratie, hoe onvoltooid ook, niet bedreigd werd. Nu ervaar ik dat de democratie wél bedreigd wordt. Alle ingrediënten zijn aanwezig: groeiend antisysteemgevoel, heiligverklaring van de eigen identiteit, banalisering van agressiviteit, vulgair taalgebruik, hunker naar een ‘sterke leider’, en ten slotte racistische slogans die gedoogd worden, dwepen met rechten, verzaken van plichten. Die kwaadaardige ingrediënten, verspreid en versterkt via oncontroleerbare sociale media, hebben in onze geschiedenis al miljoenen slachtoffers geëist. De de-democratisering is een sluipende kanker die maatschappelijk snel is gaan metastaseren.

Mensen gaan steeds minder in dit systeem geloven. Enerzijds omdat burgers aanvoelen niet betrokken te worden bij beslissingen die impact hebben op hun dagelijks leven, maar ook omdat bepaalde partijen dat klimaat gebruiken om zich eenzijdig tegen het systeem te keren. ‘Democratie ligt niet in de instellingen maar in de mens’, schreef ooit de lekenmilitant Georges Bourdeau. Ik denk dat democratie beide omvat. De mens als doel, de instellingen als middel. In dit essay wil ik hoofdzakelijk twee tegengiffen voorstellen: een wettelijk bindende burgerdemocratie en een totaal innoverende waardepedagogie die start vanaf de eerste bewuste levensjaren. Met als bodem wederzijds respect en liefde waar het kan. Ethocratie noem ik dat.

Democratie blijft een verre droom. Maar het is een droom die leidt naar maatschappelijke betrokkenheid, waarin vrijheid, verantwoordelijkheid en gelijkwaardigheid hun evenwicht moeten zoeken. Het is een droom die realiteit zou worden indien het woord ‘vertrouwen’ weer deel wordt van ons samenleven. Vertrouwen in zichzelf, vertrouwen in de andere, vertrouwen in onze gastheer en levensvijver, de planeet. Die waarden zijn mijn kompas, zelfs al moet ik elke dag moeite doen om ze toe te passen. Telkens als ik in dit essay het woord ‘democratie’ gebruik, bedoel ik ‘pseudodemocratie’ voor het concept dat wereldwijd als ‘democratie’ wordt betiteld. Zoals altijd blijf ik niet bij verzet tegen de huidige maatschappelijke evoluties, maar probeer ik enkele uitdagingen en verbeteringen te schetsen, of ze nu realistisch klinken of niet. Omdat het momentum misschien ooit zal opdagen met een of een paar nieuw verlichte democraten.

Dé democratie moet nog geboren worden. Waarschijnlijk niet meer met partijen die nog weinig burgers vertegenwoordigen, maar met maatschappelijke tendensen. Exclusief versus inclusief, nationalistisch versus multilateraal, sociaal versus meritocratisch… De ethocratie komt er ooit wel, zelfs al ben ik al lang begraven of verast…

Réginald Moreels

november 2024

Mijn dank gaat uit naar:

de benedictijnengemeenschap van de abdij van Zevenkerken, omdat ik van hun rustgevende gastvrijheid mocht genieten om dit essay te schrijven.

de leden van de Congolese staf in het chirurgisch-obstetrisch centrum UNICHIR die samen met hun volk en gemeenschap stap voor stap een eigen model van basis-democratisering opbouwen via dialoog, niet-discriminerende zorg en engagement.

Democratie, een mislukte utopie

Mijn essay is een noodkreet. Wij zijn allen democraten, maar…

We aanvaarden zomaar een systeem dat het subject, de burger, reduceert tot een stem. We aanvaarden zomaar een systeem dat ons een aantal beloften doet zonder ze te houden of te kunnen uitvoeren. We aanvaarden zomaar een systeem dat in onze privacy inbreekt ondanks een schijnwetgeving op privacy. En geen actie onderneemt tegen de reclamegiganten die onze dagelijkse schermpjes verzuren. We aanvaarden zomaar dat overheden ons overstelpen met regels en procedures, zonder ooit maar ons advies te hebben ingewonnen. We aanvaarden zomaar de stijgende armoede in een rijk land, en kijken toe hoe mensen nog buiten onder een armzalig dekzeil moeten slapen dat dan nog door de politie wordt vernield. We aanvaarden zomaar dat ons zelfs onvoltooide democratische systeem democratisch ingeperkt zou kunnen worden door de machtsgreep van fascistoïde partijen die hun haatdragende en exclusieve programma’s verdoezelen onder oppervlakkig fatsoen. We aanvaarden zomaar een systeem waarin beloften geen schuld maken. Ik geef maar een paar voorbeelden: we bouwen windmolens letterlijk en figuurlijk, maar vinden dagelijks het genot in de productie van broeikasgassen via filerijden, schandalig goedkope korte vliegtuigtrips of bedrijfswagens; we vinden toch dat de informatie- en communicatietechnologie onze kinderen besmet, maar kopen voor elk lid van het gezin een smartphone, een laptop en vaak nog een tv’tje per kamer. We aanvaarden zomaar dagelijks geweld te lezen, te bekijken; we hebben die vrijheid nog, maar we surfen zonder veel gewetensproblemen naar een volgend programma, een quiz, een concert, een film… We aanvaarden zomaar een systeem waarin volksprotesten gedoogd worden, waar burgerbewegingen petities kunnen lanceren, maar geen enkele politieke koerswijziging kunnen teweegbrengen. Tijdens de covidpandemie slikten we bijvoorbeeld zomaar dat zieke mensen geïsoleerd werden en moesten sterven in eenzaamheid zonder de troostende adem en blik van hun geliefden hoewel het, met de nodige beschermingsmaatregelen, medisch mogelijk was familie toe te laten in ziekenhuizen, rust- en verzorgingstehuizen. Dat is ondenkbaar in andere culturen; wij begingen een beschavingsfout.

Ik weet het, ‘wij kunnen niet al de miserie in de wereld op onze schouders dragen’… maar wat we wel kunnen doen is protesteren! Revolte, burgerlijke ongehoorzaamheid is geen misdaad maar een burgerlijke plicht als een mensenrecht wordt verkracht. Er zijn gelukkig nog mensen die extremen verfoeien. Toch blijft die afkeer beperkt tot woorden en blijven de meeste burgers hun mond houden. Uit angst voor verandering, uit angst tegengesproken te worden, te belanden in een ‘wereldvreemde’ minderheid, uit angst maatschappelijk prestige te verliezen, uit angst door sociale media afgeschoten te worden als vreemd wild.

Democratie blijft een utopie omdat de partijdictatuur een gif is; omdat democratie politiek gemanipuleerd kan worden; omdat de overheidsadministratie een sterkere macht betekent dan de uitvoerende overheden of regeringen; omdat de ‘eigen volk’-mentaliteit door de politieke verrechtsing domineert; omdat bepaalde vrijheidsrechten het democratisch functioneren kunnen verhinderen; omdat de burger geen zuiver spiritueel of redelijk wezen is, maar een wisselende mix van gevoelens en ideeën; omdat we nog altijd niet getraind zijn in omgaan met meningsverschillen; omdat vrijheid en gelijkheid zo moeilijk te combineren vallen; omdat ons systeem intellectueel en spiritueel afkalft; omdat de wil van het volk een beperkte invloed heeft op de politieke besluitvorming; omdat we leven in een monarchie.

Je zou die redenen kunnen samenvatten in een aantal illusies: de illusie van de representatie van het volk; de illusie van een open publiek debat; de illusie van de trias ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’; de illusie van de duurzaamheid; de illusie van het samenleven.

Waarom die illusies?

Omdat de partijdictatuur een gif is, aangezien partijen elk maar een kleine fractie van de bevolking vertegenwoordigen. Getuige het tanende aantal leden. Partijen kunnen wel wat meer stemmen dan leden halen bij verkiezingen, maar een burgerstem is vluchtig en hangt af van zoveel factoren: eigen ingesteldheid, familiale band, sociaal klimaat, traditie uit opvoeding, zelfs het weer op verkiezingsdagen! Burgers concentreren zich op de problemen waarmee ze dagelijks kampen. Politieke partijen moeten daarop inspelen, willen ze hun kiezers behouden of nieuwe kiezers werven. Zo kan men verklaren dat de programma’s van politieke partijen, hoofdzakelijk het politieke centrum, sterk op elkaar lijken. De concurrentie om de kiezer is zich dus eerder te situeren tussen centrum en extremen rechts of links. Die extremen, voornamelijk rechts, haken in op de lacunes van de centrumpartijen om vlug en concreet in te spelen op oplossingen van maatschappelijke uitdagingen, alsook op de aversie van het politieke steekspel dat voornamelijk ego-gericht en agressiever wordt. De extreme stem is trouwens een gevolg van de algemene de-institutionalisering die alle rijke maatschappijen doorkruist. Afkeer van de overheid, afkeer van de administratieve procedures (zeer terecht!), afkeer van de kerken, afkeer van het georganiseerde middenveld (syndicaten en sociale bewegingen).

Om die extreme afkeer te counteren, is volgens mij het huidige maatschappelijke klimaat rijp om te aarden in bredere sociologische bewegingen die je links en rechts kunt blijven noemen. Het politieke spanningsveld bestaat tussen exclusief tegenover inclusief burgerschap, privaat management tegenover overheidsbeheer, meer of minder steun aan civiele bewegingen en het verenigingsleven, progressief tegenover conservatief in ethische standpunten enzovoort. De Franse president Macron heeft dat geprobeerd, maar is faliekant mislukt. Eenvoudig is het niet en de stichting van nieuwe brokkelpartijtjes is geen aanrader meer. Ik grijp terug naar de arbeidersstrijd in de negentiende eeuw waar in 1864 het Manifeste des Soixante van de arbeider Henri Tolain – de eerste Internationale – is gesticht die de arbeiders van alle rijkere landen verenigde als een grote Arbeiderspartij die op zowel politiek als sociaal vlak in de vorm van een partij, een coöperatieve of een syndicaat zou fungeren.

De politieke partijen moeten en zullen op termijn verdwijnen. Hoe? Ik durf te hopen dat een aantal volksverkozenen durven op te staan om hun mandaat van de kiezer onafhankelijk van de partijdiscipline uit te oefenen. In de praktijk betekent dit dat een verkozene zijn individuele stem uitbrengt over een wetsvoorstel of ontwerp naar eer, dossierkennis en geweten. Zo wordt een parlement democratisch vertegenwoordigd door de diverse meningen die in een stemming worden omgezet. Door zo’n individuele stemming zullen zich bewegingen vormen van parlementairen die elkaar vinden in hun maatschappelijk engagement en opinies. De bewegingen die fluctuerend zijn – men zou dat nu wisselmeerderheden kunnen noemen – vertegenwoordigen veel meer het politieke reilen en zeilen dan de verplichte en slaafse partijstem. Het meerderheidssysteem vind ik minder democratisch dan het proportionele systeem zoals wij het in België kennen. Ik vind particratie zeer ongezond maar als de mensen dat aanvaarden, zoveel te slechter. Als die partijen tussen hun aanhangers of leden mensen hebben met kunde en visie, beide samen, dan kunnen burgers terecht hun wil delegeren aan die kandidaten. Maar als partijen mediageile politieke dwergen uitsturen om halve waarheden te verkondigen en agressief hun concurrenten vol te schelden, dan wordt het democratische spel een tragikomedie.

Omdat democratie berust op een veelvoud van groepen mensen die zich terugvinden in een beroep, een hobby, een project. Dat gaf aanleiding tot de sociale bewegingen, gaande van syndicaten tot vrije beroepen alsook talrijke clubs en vierdepijlerverenigingen. Het grote probleem is dat vele mensen de versnelling van het virtuele in hun samenleven niet vlug genoeg kunnen verwerken. De informatisering en virtualisering van al onze dagelijkse bezigheden verminderen de face-to-facecontacten die een noodzaak zijn voor een minimale sociale cohesie. De artificiële ChatGPT geeft wel veel definities van democratie maar is gebuisd om er inhoud aan te geven. Sociale bewegingen als anker voor velen kalven af wegens gebrek aan vernieuwing. Mensen voelen zich niet meer mee.

Is het democratisch mogelijk om iedere burger gelijk te schakelen? Met andere woorden: is een democratie mogelijk zonder haar identiteit prijs te geven? Als ik beweer dat de mens intrinsiek slechter is dan goed, en dat ons leven zinnig wordt in het verbeteren van onszelf, dan moet een maatschappelijk systeem een paar waarborgen inbouwen waarop de burgers maximaal van hun persoonlijke vrijheid kunnen genieten, maar daartegenover wel hun verantwoordelijkheid moeten opnemen. Burgers zijn gelijkwaardig, dat staat in de grondwet. Daarom steun ik partijen en actiegroepen die pleiten voor collectieve regularisaties van mensen zonder papieren. De vorige regularisaties (2000 en 2010) hebben nooit een aanzuigingseffect gehad, maar hebben integendeel bijgedragen om arbeidskrachten tewerk te stellen, voornamelijk in knelberoepen. Niet regulariseren van mensen die hier al meer dan tien jaar clandestien moeten leven, is schandalig, bevordert het zwarte circuit en allerlei duistere handelspraktijken. Ze zijn bovendien jachtwild geworden voor malafide lui die hen uitbuiten. Geef die verworpenen van het asielrecht ten minste een kans om een knelpuntjob te doen, een korte opleiding te volgen zonder daarom de belofte dat ze in ons land kunnen blijven. Ook mensen zonder papieren die hier sinds kort wonen, geeft men beter een tijdelijk controleerbare werkvergunning waarmee ze een opleiding in een school of bedrijf kunnen volgen, die hen zal stimuleren om terug naar hun land en familie te trekken met ten minste een kapitaal aan kennis en geld. Ik besef ook wel dat er altijd een deel zal zijn dat in het gastland wil blijven, maar met enige pedagogie kunnen zo’n terugkeer en zelfs de hoop op korte heen-en-weerverblijven (met een toeristisch visum) geregeld worden.

Laat mij stellen dat verkiezingen een minimaal criterium zijn van democratie omdat partijen in coalities rekening moeten houden met diverse meningen vertolkt in de stembusuitslag van elke partij. Daarbij komt nog dat in een democratie de hopelijk onafhankelijke justitie elke te grote willekeur van een autoritair bestuur kan intomen en herkaderen. Ten slotte kunnen mensen zich verzamelen in drukkingsgroepen die hun protest tegen bepaalde politieke beslissingen kunnen laten gelden. Meestal draaien die protesten uit op een sisser omdat de onderhandelingen doorgaans uitmonden in de wet van de sterkste, en die is en blijft de uitvoerende macht in een liberaal systeem, een dictator in een autoritair systeem.

Omdat burgers manipuleerbaar zijn. Als de volksverkozenen, in feite partijverkozenen, alle macht naar zich toe trekken en met burgerprotesten, wijkcomités, volksverenigingen, opinieleiders geen rekening houden, belandt men in een autoritair regime. Onze westerse democratieën zijn in dat machtsscenario beland. Het systeem vertegenwoordigt niemand meer dan de machthebbers; het volk moet slaafs volgen. De klassieke gematigde centrumpartijen imploderen als gevolg van het opgeven van hun basisideologie. Ze gedragen zich als windhozen. Ze anticiperen te weinig op uitdagingen, maar ze nemen posities waarvan ze vermoeden dat ze de kiezer kunnen bekoren. Zo’n strategie maakt het huidige succes uit van de extreem populistische partijen, die – zogezegd rekening houdend met het populo – antipolitiek reageren om zelf deel te worden van dat politieke systeem. Indien men het woord ‘aristocratie’ correct zou interpreteren, ben ik als democraat gewonnen voor een regering van de besten. Vroeger noemde men dat een aristocratie die oorspronkelijk geen verband hield met een adelstand. Dat kunnen visiepolitici zijn, sectorspecialisten, wetenschappers, filosofen, sociale militanten. Wij vrezen de besten omdat ze ons arme burgers zouden kunnen discrimineren. Daarom ben ik sterk gewonnen voor straatprotesten, burgerlijke-ongehoorzaamheidacties, petities die in een democratie onmisbaar zijn om het volk zijn stem om te kunnen laten zetten in beslissingen. Hoeveel rechten zijn niet verkregen via betogingen? Het vrouwenstemrecht, het stakingsrecht, het recht op abortus, genderrechten, denk ook maar aan de massa’s jongeren die wekelijks op straat stonden voor het milieurespect en tegen de volkerenmoord in Gaza. Wat ik aanklaag is het brute geweld waarmee de politie de betogers vaak aanpakt onder het mom dat alle betogers – de meesten zijn geweldloos – amokmakers zijn.

Sinds de oudheid zijn er altijd mensen die er een dissidente levensvisie op na houden en die omzetten in hun engagement. Een democratie moet dat stimuleren. Anders roest het systeem vast in burgerlijke slaafse gehoorzaamheid. Zoals de plebejers zich vijf eeuwen v.C. hebben teruggetrokken op de Aventinusheuvel in Rome om te ontsnappen aan de beslissing van de patriciërs om hen niet toe te laten deel te nemen aan het publieke debat. Anarchisten gaan nog verder, en manen niet alleen aan te protesteren maar zich af te splitsen van het bestaande systeem. Hun leuze luidt: ‘telkenmale iemand zich afvraagt waarom hij of zij moet gehoorzamen, zal het anarchisme blijven leven’. Anarchisme is een interessante beweging, te vaak vereenzelvigd met brutale opruiers. De beweging, gesticht in het midden van de negentiende eeuw, theoretisch verwoord door de Franse stichter Proudhon in Qu’est-ce que la propriété? (1840; ‘Wat is eigendom?’ Zijn antwoord: eigendom is diefstal…), voert enerzijds een revolutionaire strijd tegen het overheidsbestuur, het kapitaal en de kerkmoraal. Anderzijds wil ze via het anarchosyndicalisme leefbare arbeidsrechten afdwingen. Zo bijvoorbeeld heeft de beweging aan het begin van de vorige eeuw in Frankrijk de dagelijkse acht uur werktijd in een wet kunnen laten gieten. Een veelbesproken beweging is de huidige woke-ideologie. Het ervoor waken dat groepen maatschappelijk niet gediscrimineerd worden, dat racistische woorden publiek geweerd worden, dat symbolen die wijzen naar kolonisatie en discriminatie afgewezen worden. Dat is zeker nuttig in een maatschappij waar extreem- en radicaal-rechts de plak zwaait. Het probleem met de wokebeweging is dat ze in alle vroegere en traditionele figuren en symbolen graten vindt van oppressie en racisme. Zo steekt een vaak terechte beweging zichzelf voorbij.

Omdat de overheidsadministratie meer macht bezit dan de uitvoerende overheden of regeringen. Zelfs al wordt ze vaak afgedaan als onbenut en bureaucratisch, de overheid bezit competente mensen die politieke dwaasheden kunnen rechtzetten. Maar ambtenaren hebben zich nooit moeten wagen aan een verkiezingscampagne, dus democratisch blijven ze uitvoerders van politieke beslissingen. Daarbij komt dat overheidsdiensten hun eigen nut moeten bewijzen door de bevolking te overstelpen met een hoop procedures die het dagelijks werk van vele mensen in zorg, onderwijs of landbouw enorm belemmeren. Het invullen van formulieren en het ‘berekenen’ van de zorg hinderen het zo essentiële contact tussen zorgverlener en patiënt. Troostende woorden beperken zich tot een minimum.

Omdat de ‘eigen volk’-mentaliteit democratisch wordt uitgebuit door een fractie van de politiek. De bloedband en de geboorteplaats blijven heilige koetjes, zodat integratie van mensen die om allerlei redenen naar ons migreren, nooit symbolisch tot de gastmaatschappij zullen behoren; de natie is een relatief begrip geworden, volk en natie zijn in sommige landen zoals onze zuiderburen vrij intiem verbonden. In ons land voelt geen mens zich lid van een Belgische natie; wat primeert is de Vlaamse, de Waalse en zelfs de Brusselse eigenheid.

Persoonlijk beschouw ik mezelf meer als een wereldburger dan een staatsburger. Met de nuance dat wereldburgerschap geworteld blijft in een bepaalde stad of land. De zuivere natie echter vind ik een fictie; er zijn zovele grenzen verlegd via honderden verdragen. Een vaderland of moederland is echter geen hol begrip, elke mens heeft een thuisland dat beheerd wordt door een politiek regime. België is bovendien verdeeld in taalgemeenschappen, die voor elkaar de minst vreemde buren blijven. Vele mensen die migreren en reizen, hebben altijd behoefte om even of langer terug te keren naar zij die hen ter wereld hebben gebracht, voorouders die ergens begraven liggen… Er zijn burgers die zich lid voelen van een natie, maar dat is meer een symbolische dan een concrete realiteit.

Omdat bepaalde vrijheidsrechten het democratisch en economisch functioneren verhinderen. Ondanks het terechte stakingsrecht, ondanks het nut van burgerlijke ongehoorzaamheid en massaprotesten vind ik dat die bewegingen het functioneren van een maatschappij niet moeten beletten. Kinderen moeten naar school kunnen gaan, zieke mensen moeten bezocht of vervoerd kunnen worden, bedrijven moeten verder kunnen produceren, werkenden moeten vrij kunnen bewegen en communiceren. Daarmee moeten protesters, hoe nobel en terecht hun eisen zijn, rekening houden.

De ongebreidelde handel tussen lagere- en hogere-inkomenslanden vernietigt banen en stort mensen onder het bestaansminimum, maar pas nu beginnen overheden zich in de haren te krabben, stellen palliatieve oplossingen voor zoals wat meer sociale huisvesting, wat beperking in de werkloosheidspremies, wat meer migranten uitwijzen. Maar fundamenteel blijven we vastzitten aan de neoliberale doctrine, het geld blijft onevenwichtig verdeeld, excessieve rijkdom blijft een heilige koe, de verdienste is de enige erkenning van burgerschap. Elk levend wezen wordt afgewogen op zijn prijs, nooit op zijn waarde. Dat maakt ons na de afschaffing van de slavernij meer dan honderdvijftig jaar geleden opnieuw tot consumptieslaven. Alle dagen leest men dat rijken rijker worden en armen armer. Rijk worden door te werken is verdienstelijk. Maar rijk worden door corruptie of jacht op dividenden is minder eerbaar! Democratie wordt in de niet-westerse wereld aangezien als een laks regime waarin mensen producten en waarden consumeren naar hun eigen zin. Waar onderwijs aan kwaliteit inboet, waar opvoeding virtueler wordt. Westelijk Europa belandt effectief in een periode van verval, omdat we onze rijke erfenis, met name de kruisbestuiving tussen het christendom en de verlichtingsperiode, niet eens meer durven te vermelden. Waar een vervalste woke-ideologie vreemde gewoonten en hun excessen niet met de vinger durft te wijzen. Toch vind ik dat een vervalperiode boeiend is. De maatschappij wordt door elkaar geschud. Artificiële oplossingen maken opgang, maar de natuur van de mens blijft onveranderd bekwaam tot het beste en het slechtste. En historisch is het bewezen dat na verval heropstanding volgt. Hoop is een gevoel dat niet te kraken is.

Omdat een burger geen zuiver spiritueel, emotioneel of redelijk wezen is en zich moet aanpassen aan de wisselende maatschappelijke sfeer. De mens haalt redeneringen uit chaotische gedachten en ervaringen, en zijn graad van intelligentie bepaalt precies hoe genuanceerd of extreem zijn houding of mening wordt. Zoals het universum een chaos was en orde wordt – zie de beweging van atomen en kwantumdeeltjes – zo is elke mens en elk levend wezen oorspronkelijk een chaotisch wezen vooraleer ‘redelijk’ te worden. Dieren hebben daar minder last van: ze behouden hun instincten maar ervaren ook gevoelens. Een democratie heeft behoefte aan chaos, zowel materieel als spiritueel. Een mens is een sociaal wezen maar kan zich zo asociaal gedragen. Dat maakt het verschil met een dictatuur, waar chaos een publiek delict is. Chaos is onze eerste gedaante; pas daarna leren we uit noodzaak via thuis en school hoe ons leventje te organiseren. Maatschappelijk wordt constructieve chaos echter geweerd door de ‘reglocratie’, en blijft alleen destructieve chaos over: drughandels, clandestien mensen- en dierenvervoer, moorden, agressie, verkrachtingen. Democratieën waarin buitenlandse spionage kan binnensluipen, waar publieke diensten gehackt kunnen worden, waar rechtse partijen door linkse regimes gefinancierd worden, waar grote drugskartels havencontroles kunnen omzeilen, waar mensen zonder papieren behandeld worden als grofvuil, waar eenzame terroristen tientallen burgers om zeep kunnen helpen, waar bepaalde gevangenissen onleefbaar worden.

Materiële chaos ervaar je alle dagen in ons waanzinnige consumptiegedrag. Ieders verlangen naar wat men (nog) niet bezit is chaotisch: nu eens dit, de volgende dag weer dat. Telkens opnieuw verlangen naar wat men niet of nog niet bezit maakt van ons leven een chaotische obsessie. We kopen niet meer om goederen te gebruiken; kopen is het doel. Alleen de armeren moeten tienmaal hun portemonnee omdraaien vooraleer iets aan te kopen.

Een morele referentie wordt verdacht, trouw wordt chaotisch. Geweldloosheid, betrokkenheid, vergevingsgezindheid, verdraagzaamheid worden wel in de mond genomen maar verre van in de dagelijkse praktijk beleefd. Mensen reageren verward. Ze verliezen soms zichzelf. Ze draaien als tollen die op elk moment riskeren opzij weg te slippen. Toch waarschuwen filosofen zoals Deleuze, Nietzsche en anderen ons voor te veel individuele chaos. De psychiater Giovanni Stanghellini formuleert het in Lost in dialogue, anthropology, psychopathology and care (Oxford University Press, 2016) zo: ‘Chaos is een bron van vitaliteit, creativiteit en connectie (relatie!), maar als een ervaring van het nu geen toekomst genereert, grenst chaos aan de dood. Het is bewustzijn dat omslaat naar bewusteloosheid’. Ergens moet elk van ons weleens terugkeren naar het ‘normale’ leven; zelfs pure anarchisten verliezen op een zeker ogenblik hun ijkpunten en dwalen eindeloos rond. Maar persoonlijk blijf ik chaos appreciëren; hij heeft mijn levensweg vaak richting gegeven.

Onze democratie kan moeilijk met onvoorspelbaarheid omgaan. De politiek is een ad-hoctwitterorgaan geworden. Klimaat wijzigt zich al decennia, maar pas nu worden ‘historische green deals’ gesloten. De demografie keert zich sinds meer dan een halve eeuw om, maar pas nu wordt te oud worden een ethisch dilemma, een sociale zorg en economische last, verder leven of moeten doodgaan. De oorlog woedt overal, maar pas nu wordt de zelfverdediging via overdreven wapenproductie in gang gezet.

Omdat burgers vanaf het basisonderwijs onvoldoende getraind worden in kritisch denken. Burgers denken te manicheïstisch: pro of contra. Zo kan een democratie nooit werken, zelfs al zijn Belgen wereldbekend voor het compromis. Hoe moeilijk het is om burgers te overtuigen met andere dissidente meningen om te gaan lees ik in Mens/onmens, een essay van Bas Heyne (Prometheus, Amsterdam, 2020). Ik vind mij terug in deze passage: ‘De mensenrechtenadvocaat Burke Marshall, die in de jaren van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging (1950-60) voor het ministerie van Justitie werkte, had aan de muur van zijn kantoor een parafrase van Mattheus 5:9 ingelijst. Van het Blessed are the peacemakers, for they shall be called children of God-citaat uit de Bergrede had de advocaat een alternatieve tekst geschreven. Namelijk: Blessed are the peacemakers, for they shall catch hell from both sides… Mijn opleiding bij de jezuïeten heeft mij dit kritisch denken geleerd.

Voor mij is de mens niet alleen een sociaal wezen, maar van nature uit een ruziemaker; zie mijn essay Is de mens slecht? (Halewijn, 2017). En daarvoor heb je mensen nodig om die ingeboren ruziemakerij te bekampen. Hoewel we denken uit onze woede soelaas te putten, zijn we er ook niet gelukkig bij. Maar vergeven is zo lastig, vergt bijna bovenmenselijke kracht. En vaak durven we zelfs onze mening niet te uiten, uit vrees uitgesloten te worden uit een club of een vereniging waarin de meerderheid anders denkt.

Martin Luther King formuleerde het gevat in een van zijn redevoeringen: ‘Succes, erkenning en conformisme zijn de gevleugelde woorden van de moderne wereld, waarin iedereen lijkt te hunkeren naar de verdovende veiligheid bij de meerderheid te horen.’ Dissidentie brengt ruzie teweeg, de dissident wordt afgestoten en eindigt als maatschappelijke kluizenaar. Zo is Jezus toch ook op het kruis genageld. Die beeldspraak wordt nog courant gebruikt om andermans mening belachelijk te maken of publiek als een schandalige leugen af te schilderen. Daarom koester ik een grenzeloos respect voor mensen die voor hun mening de gevangenis ingaan. These are the real humans. Veilig leven is een verdovend geneesmiddel, en bovendien verslavend! En ingaan tegen andermans mening, wat je eigen mening vaak ter discussie stelt, heeft niets te maken met de scheldpartijen en steriele discussies die in deze tijden wereldwijd worden gebruikt om stemmen te halen. ‘Pseudopopulisme’1 is intellectueel zwak, en spiritueel gevaarlijk. Want de populisten zullen nooit hun eigen gelijk opgeven, laat staan een constructieve en eerlijke democratische dialoog uitproberen. Voor vele mensen zijn dissidenten voorbeelden die ze liefst in een vorige tijd laten gedenken. Voor mij was Jezus zeker een van de historisch meest opmerkelijke radicalisten, al was het maar omdat hij ons naast liefde voor de medemens vroeg onze vermeende of ware vijand te vergeven. Uitzonderlijke mensen kunnen dat, chapeau.

Omdat vrijheid en gelijkheid zo moeilijk te combineren vallen. Ik merk dat elke mens – uitzonderingen bevestigen de regel – zich niet zomaar solidair engageert. Er is dus buiten het spontane engagement een structuur nodig die ons verplicht collectief verantwoordelijk te worden. En daarom verdienen de padvinders van de sociale zekerheid, linkse christendemocraten en socialisten, een Nobelprijs. De sociale zekerheid is de ideale combinatie van individuele verzekering en collectieve sociale bijdrage. Dat is een echte revolutie, en is volgens mij het fundament dat onze pseudodemocratie echt democratiseert. Een regime dat zich democratisch noemt en die solidaire collectieve verzekering niet realiseert, is geen volwaardige democratie. Ik vind de Verenigde Staten, waar private verzekeringen elkaar beconcurreren, dus maar een halfslachtige democratie. De waardedriehoek van de Amerikaanse en Franse revoluties – vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid – is in geen enkel regime ter wereld ingevuld. Hoe moeten we die drie manieren van leven combineren, en kan dat wel? Wil je meer gelijkheid, dan moet je aan vrijheid inboeten. Wil je meer vrijheid, dan moet je aan gelijkheid inboeten. Zelfs al tracht je vrijheid en gelijkheid zo zuiver mogelijk te combineren, dan blijft broederlijkheid het arme broertje. Amerikanen zijn zelfs in staat een vulgaire en immorele rijkaard met botoxgezicht te verkiezen tot president.

Omdat we leven in een monarchie, waarin het staatshoofd nooit verkozen wordt. Op zich is de monarchie onbetwistbaar ondemocratisch. Maar in tijden van angst, woede en vertwijfeling biedt een koningshuis een haven van rust tot hoop. Een bezoek van de koning of de koningin gaat nooit onopgemerkt voorbij en de mensen die het hoge bezoek verwelkomen, vooral tijdens rampen, houden een stevige herinnering aan het gemeende mededogen van het koninklijk gezin. Zo’n grondwettelijke monarchie is toch gezonder dan een populistisch geleid presidentschap. Een moderne monarch benadrukt onpartijdige waarden, een politicus beoogt macht, prestige naast partijbelang. Ik ben een linkse monarchist!

Democratie en burger worden

Een solide rechtsstaat staat niet borg voor een solide ethische samenleving. Mijn uitgangspunt is dat als je alle macht aan het volk en zijn verkozenen geeft, je het risico loopt dat een maatschappelijke meerderheid evolueert naar een mengeling van individualisme, egoïsme, ongenoegen, verzuring, agressief gedrag, gebrek aan gastvrijheid, drang naar luxe enzovoort. Slechts een minderheid zal opkomen voor waarden als solidariteit, burgerschap, eerlijkheid en verdraagzaamheid. Ik wil niet zeggen dat kiezers dom zijn. Ze worden onverschillig, gelaten ten opzichte van het politieke geknutsel. Zij voelen goed aan dat hun stem een democratisch momentum is zonder enige duurzaamheid. De keuze voor een kandidaat en een partij wordt gemaakt op basis van bepaalde populaire mediacommentaren en niet op basis van een inhoudelijk programma. Zelfs al geven de programma’s vaak duidelijke keuzes, tenminste in theorie.

Als een democratie de menselijke wedijver, natuurlijke afgunst, de onverschilligheid, de solidariteitskloof niet kan ombuigen, de burger niet kan boeien voor politiek in de nobele zin van het woord, dan is ze niet meer het minst slechte systeem, maar is ze een slecht systeem. Apolitiek is een gif voor democratisch bestuur. Een burger móét politiek geïnteresseerd zijn, zo niet is er geen verschil tussen leven in een dictatuur, waar elke opinie identiek moet zijn en leven in een democratie, waar iedere opinie verschillend kan worden. Individualisme dat niet gecorrigeerd wordt, onderdrukt, isoleert, verzuurt en verpest. Lees daarover The Decent Society van Margalit Avishai (Harvard University Press, 1998).