DE REIS NAAR JERUZALEM

De reis naar Jeruzalem

Éric-Emmanuel Schmitt

Nawoord van paus Franciscus

vertaald door Liesbeth van Nes

Uitgeverij Otheo

Auteur: Éric-Emmanuel Schmitt

Vertaling: Liesbeth van Nes

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving binnenwerk: www.intertext.be

Oorspronkelijke uitgave:

Le défi de Jéruzalem, Éric-Emmanuel Schmitt © Éditions Albin Michel – Parijs 2023

Nawoord van paus Franciscus:

© Dicastero per la Comunicazione – Libreria Editrice Vaticana, 2023

De Bijbelcitaten zijn overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling, Nederlands Bijbelgenootschap, 2004. De dichtregels van Alfred de Musset op p. 161 zijn vertaald door mevrouw M.E. Belpaire. (https://www.dbnl.org/tekst/_die003189901_01/_die003189901_01_0013.php).

© Uitgeverij Otheo, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2024/5930/010

isbn e-book: 9789085287575

Waarom zou ik vertrekken?

Alles begint met een telefoontje. Tegenwoordig neemt het lot vaak de vorm aan van een soort mechanisch ongeduld dat de stilte verscheurt met trillingen, schrille tonen en getingel. Hoewel ik aan het schrijven ben, werp ik een blik op het apparaat, zie een nummer uit Rome en neem op.

‘Met Sandro, je uitgever. Het Vaticaan heeft me over je gebeld. Een hoge functionaris. Mag hij je zelf bellen?’

‘Voor een interview?’

Ik heb al eerder deelgenomen aan uitzendingen die door de media van het Vaticaan worden verzorgd en zoek mijn agenda.

‘Nee! Iets belangrijkers… Hij legt het nog wel uit.’

De serieuze, onbewogen en normaal gesproken bedaarde stem van Sandro Ferri verraadt een zekere opwinding.

‘Sandro, je weet er meer van dan ik…’

‘Ja.’

‘En je houdt je mond dicht?’

‘Ik geef je nummer door, oké?’

Is het een voorgevoel? In mij zwaait een deur open, ik ben bereid. Ik laat het scherm waarop een onaffe zin dobbert voor wat het is, duw mijn stoel naar achteren, loop mijn kantoor uit, ga naar de keuken beneden en geef me over aan de ceremonie van de thee: uit de theebussen de smaak van de dag kiezen, het water tot zeventig graden opwarmen, filter en pot klaarzetten, verschillende handelingen die me in beslag nemen en vragen van me weghouden. Mijn geest krabbelt geen enkele hypothese neer, ik wacht netjes, als een lege bladzij.

De telefoon gaat over en zoemt. Weer een nummer uit Rome. Vanuit zijn werkkamer bij de Heilige Stoel zet Lorenzo Fazzini zijn voorstel in zangerig Frans uiteen. ‘Hier op het Vaticaan hebben we waardering voor uw geloof en uw vrijmoedigheid. We zouden u graag naar het Heilige Land zenden: u bezoekt plaatsen, ontmoet mensen en misschien komt u terug met een boek, het verslag van uw reis. Wat denkt u ervan?’

Zijn aanbod heeft de onverdraaglijke schittering van de vanzelfsprekendheid. Ik begrijp eindelijk waarom al mijn pogingen om deze expeditie tot stand te brengen zijn gestrand, een expeditie waar ik zo vaak van heb gedroomd en die ik zelfs in de afgelopen jaren herhaaldelijk heb uitgestippeld in gezelschap van familie of joodse vrienden: dit moest wel op deze manier werkelijkheid worden.

We babbelen, bekijken vergenoegd het vooruitzicht aan alle kanten. In de loop van het gesprek voel ik dat ik vleugels krijg, die ik intrek op het moment dat ik ophang, want: wanneer?

Waar vind ik de tijd voor zo’n lange reis? Maanden van schrijven blokkeren mijn horizon, ik zal aan mijn bureau gekluisterd zitten schrijven aan Soleil sombre, het Egyptische deel van mijn romancyclus La Traversée des temps, waar nog vijf andere delen op zullen volgen, die allemaal ook mijn aanwezigheid vereisen.

Ik zal moeten weigeren.

Waarom zou ik vertrekken?

Wat heb ik eraan de grot van Bethlehem, de heuvels van Nazareth, de woestijn van Judea, de oevers van het meer van Tiberias en de kruisweg tot aan Golgotha af te lopen? Als mijn geloof voeten heeft gekregen zal het er niet door veranderen. Verbergt er zich in Israël, in Palestina, in Jordanië een element dat door de Bijbelboeken aan het oog wordt onttrokken? De geest voedt zich niet met stenen, paden of gebouwen. Een betere gelovige kan ik overal wel worden.

En toch, starend naar het onbekende zoals eeuwenlang zoveel joodse, christelijke en islamitische pelgrims voor mij, begin ik te beseffen wat mij ontbreekt: daar lopen, waar alles is ontstaan, waar alles zijn apotheose heeft gevonden. Ik voel een zekere urgentie. Zonder enig idee wat ik er zal aantreffen wil ik er toch heen.

Sommige filosofen verengen onze blik door het verlangen af te doen als iets wat ontbreekt. Als je verlangen ziet als een leemte die moet worden gevuld zou dat betekenen dat verlangen een leegte is. Ik zie er integendeel alleen maar volheid in. In mijn verlangen te vertrekken hoor ik een roepstem.

Waarom zou ik vertrekken?

Door foto, film en video is het reizen veranderd, want duizenden afbeeldingen gaan vooraf aan het moment waarop we onze koffers pakken. We laten ons dagelijks bestaan wel achter ons, maar we begeven ons niet meer naar het onbekende. De randen van de wereld, de ondoorzichtige, hermetisch afgesloten gebieden, uiterste grenzen waaraan alleen dromen zich vasthechten, die randen zijn verdwenen. Het vreemde is vertrouwd geworden, het afgrijzen neemt af naarmate de beeldenwereld groter wordt, we zijn altijd op weg naar wat we al in een flits hebben gezien.

Maar het blijven toch plaatjes van Jeruzalem. Neutrale, objectieve negatieven. Afgezaagde ansichtkaarten. Er ontbreken geuren, geluiden, de warmte, het zweet, de emotie, de duizeling, de inspanning, de vermoeidheid. Ik ben er niet bij.

Een mens reist om vastere vorm te krijgen.

Zal ik ook naar Jeruzalem gaan om mijn geloof vastere vorm te geven?

Bij het bekijken van mijn agenda voor de komende twee jaar diep ik het geschikte moment op. Ik breng Lorenzo Fazzini er meteen van op de hoogte: in de herfst, tussen de bijeenkomsten van de Prix Goncourt, heb ik een tijdje geen theatervoorstellingen en hoef ik niet te schrijven. Aan de andere kant van de lijn weerklinkt Fazzini’s welluidende stem: ‘In september is de natuur in Galilea en Judea eenvoudigweg verrukkelijk.’

Samen werken we de etappes van mijn verblijf uit en verdelen het in drie periodes: eerst zal ik me als pelgrim tussen de pelgrims voegen bij een groep gelovigen, daarna zal ik een tijdje alleen in Jeruzalem zijn, en ten slotte samen met hem voor een paar laatste gesprekken.

Elke keer als hij me vriendelijk vraagt of ik nog andere wensen heb, val ik in een afgrond. Wensen? Ja, ik wens vurig, razend, intens, maar wat weet ik niet. Ik voel een hevige, vlammende, onweerstaanbare spanning, maar ik heb geen idee waar die naartoe wil.

Zo voelt het verlangen naar de ontmoeting: in hartstochtelijke beschikbaarheid begeren zonder te weten wie of wat.

Tenzij een deel van mij, nu nog onbewust, al weet wat mijn bewustzijn zal aantreffen?

Tenzij boven mij een instantie me al voorbereidt op een verrassing?

Als ik me weer op het schrijven stort, merk ik dat mijn reis, ook al vertrek ik pas over een halfjaar, in mijn verbeelding al op gang is gekomen in de vorm van de fictie die ik aan het componeren ben.

In Soleil sombre, mijn roman die zich in 1650 voor onze jaartelling afspeelt aan de oevers van de Nijl, gaat het om Mozes die de behoeftigen van Memphis, de hoofdstad van de twee koninkrijken, samenbrengt met als doel het juk van de slavernij af te werpen en Kanaän te bereiken, het Beloofde Land. ‘Weg uit Egypte’ blijkt een obsessie voor hem te zijn. Hij verstaat daaronder een ander leven dan in gehoorzaamheid aan een tijdelijke heerser, de veelheid van goden opgeven om er maar één te volgen, zich losmaken van bezit en eigendom om een vroom, zedelijk en vergeestelijkt bestaan te leiden. In de woorden van Mozes is er naast de belofte van een land ook de belofte van een hemel.

Kanaän! Het vurig gewenste land, dat ik binnenkort ook wil betreden. Samenloop van omstandigheden?

Helemaal geen samenloop van omstandigheden! Mijn roman is zo opgezet, het plan werd al jaren geleden gemaakt en ik heb er niets aan veranderd.

Samenloop van omstandigheden… Een oppervlakkige uitdrukking waarin zaken naast elkaar staan, zonder verband. Zich op het toeval, het lot of de voorzienigheid beroepen is niets meer dan het uitspreken van een wens, een weldoordacht standpunt is het niet. Een samenloop van omstandigheden is gewoon een open gat, waar alle speculatie van onze geest voor stil zou moeten blijven staan. Als je dat gat interpreteert wuif je alle vragen weg. En dat is geestelijke zelfmoord. Alleen verbijstering waarborgt de geestelijke gezondheid.

Een samenloop van omstandigheden is nu eenmaal verwarrend.

In plaats van naar de oorzaken van een samenloop van omstandigheden kijk ik liever naar de gevolgen ervan. Schrijven over het Beloofde Land en er vervolgens naartoe gaan is een teken dat mijn werk en mijn leven op één lijn liggen. Uit die samenhang put ik grote troost, nieuwe kracht.

Snel vertrekken!

Al maanden werk ik aan mijn bureau, onveranderlijk, elke dag die verglijdt, zonder zaterdag, zonder zondag, van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds. Als ik mijn werk moet onderbreken om Madame Pylinska of Monsieur Ibrahim op de planken te brengen, schrijf ik door in de trein, in het vliegtuig, en zelfs in mijn kleedkamer, zoals afgelopen vrijdag toen ik aan mijn make-uptafel werd gegrepen door correctiewoede en bijna te laat was voor mijn opkomst op het toneel.

Ik word de slaaf van het boek dat tot stand wenst te komen. Het beveelt: daar moet ik een oase beschrijven, hier een woestijn, nu moet ik met veel tamtam de tien plagen van Egypte brengen, vervolgens samen met Noam in tranen zitten mopperen; op levendige dialogen moet een berustende zelfanalyse volgen, een melancholieke alinea, terwijl de noot onderaan de bladzij, van encyclopedische aard, me veroordeelt tot zeer nauwkeurige checks. Ik ben een rietstengel die de verzoeken van de roman verzamelt en meebuigt. Heb ik de indruk dat ik me gedraag als de schepper van werelden? Totaal niet. Als toegewijd dienaar oefen ik geen enkele macht uit, ik onderwerp me aan de macht. Het boek leeft in mijn verbeeldingswereld en eist heerszuchtig onder de mensen te komen: het is aan mij om het op te sporen, het uit het limbo los te trekken, het te ontvangen, het aan de wereld te tonen. Mijn werk is samen te vatten als dat van een tussenpersoon.

Elke dag die verglijdt, van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds, onveranderlijk.

Door mijn artistieke werk ben ik platonist geworden, want het heeft me ertoe gebracht de juistheid te begrijpen van de theorie over aangeboren ideeën, die Plato uiteenzet aan de hand van Socrates die het jongetje leert om de driehoek niet te verzinnen, maar te ontdekken. Net als de Griekse filosoof die staande hield dat de ideeën ergens vooraf bestaan en dat kennen in feite dus gelijkstaat met aandacht aan iets schenken, ben ik ervan overtuigd dat de romans en de novelles ergens vooraf bestaan en dat schrijven eruit bestaat de prooi te bespieden en het dier levend te vangen. Jong denkt men te scheppen. Rijp begrijpt men te observeren. Oud weet men dat men te gehoorzamen heeft.

Elke dag die verglijdt, van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds, onveranderlijk.

Is de roman eenmaal gevangen in het net van de bladzijden, dan is hij nog veeleisend. Hij vindt zichzelf te mager op bladzijde 101, te vet op bladzijde 106; dan doe ik even een stap achteruit, bekijk de roman, geef hem gelijk en ik voldoe aan zijn eisen door hier iets uit te werken, daar iets te schrappen. Hij beschuldigt me ervan dat ik een eenmaal gekozen pad uiteindelijk verlaat, dat ik dezelfde bijvoeglijk naamwoorden heb gebruikt zodra die en die vrouw verschijnt, de komma’s heb vergeten, de puntkomma’s heb verwaarloosd, te veel gedachtepuntjes heb gebruikt. Bij elke herlezing beschuldigt hij me er verontwaardigd van niet voldoende zorg aan hem te besteden en dwingt me hem opnieuw tot in de puntjes op te knappen. Die bemoeienissen betreffen details en vergen vaak meer tijd en energie dan het grote gebaar van het neerpennen van het verhaal. Mijn romans zijn mijn tirannen.

Elke dag die verglijdt, van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds, onveranderlijk.

En toch, wat vind ik het heerlijk, die enorme, zware, pietluttige en bijna eindeloze taak! Ik geniet evenzeer van de momenten van gelukzaligheid als van het zwoegen. Ik ondervind een onzegbare vreugde in het strak trekken van dramatische plots, in het aanbrengen van onverwachte wendingen, in het aanscherpen van de juiste formulering, in het zien verschijnen van personages die me verrassen, me amuseren, me ergeren, die zich niet gedragen zoals ik wil, en ik krijg medelijden bij hun fouten, smul van hun streken, deel in hun verdriet en betreur hun overlijden bitter. Ik wentel me zelfs in de momenten die sommigen ontmoedigend zouden noemen, het moment waarop de verwikkelingen me nog wazig lijken, het moment waarop ik de weg kwijt ben en opnieuw begin, het moment waarop ik uitglijd omdat ik geen passend vervolg te pakken heb gekregen, het moment waarop ik de te haastige schrijver corrigeer, die zich meer heeft geconcentreerd op het vangen van de intensiteit van de karakters of de handeling dan op het afzomen van zijn zinnen.

Elke dag die verglijdt, van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds, onveranderlijk.

Voor de schrijver is oud worden een voordeel. De jaren brengen een beter inzicht in jezelf met zich mee: je kent jezelf, verliest minder tijd, vindt gerechtigheid niet meer zo belangrijk, richt je krachten op de punten waar het om gaat, je kijkt niet meer om de drie zinnen in de spiegel, je hebt je grenzen verkend en vooral je listen en lapmiddelen, de methoden waarmee je boven je grenzen uit kunt stijgen. Op mijn twintigste was ik een wild paard dat ik maar niet in bedwang kon houden. Op mijn zestigste ben ik nog steeds dat wilde paard, maar ik kan het leiden.

Ik schrijf.

Jeruzalem is ver weg. Honderden pagina’s weg.

Ik schrijf.

Deze vlijtige zomer brengt me terug naar de tijd tussen mijn achttiende en twintigste toen ik het mooie seizoen opofferde aan de voorbereiding van het toelatingsexamen voor de École normale supérieure. De werklast blijkt even groot te zijn, maar de methoden zijn verbeterd. Als een gewiekste boer hanteer ik het systeem van braak laten liggen, een landbouwtechniek die bestaat uit het laten rusten van een akker alvorens die opnieuw in te zaaien, terwijl men oogst op een ander deel van de grond. Op dezelfde manier laat ik mijn hersenhelften, de creatieve en de kritische, braak liggen. Op een en dezelfde dag gebruik ik ze om beurten, nooit tegelijk.

’s Ochtends zet ik de kritische hersenhelft aan en corrigeer de bladzijden van de dag ervoor. Om halfelf zet ik haar uit en activeer de creatieve hersenhelft om verder aan de roman te schrijven. Tegen een uur of vijf, als ze blijkt moe te worden, futloos, te traag voor een onvoorziene opleving of een idee, laat ik haar voor wat ze is en plug het kritische deel weer in tot acht uur.

Door steeds een deel van mijn hersens braak te laten liggen kan ik me minstens twaalf uur achtereen concentreren; ik heb dit mezelf geleerd en ik ben er een stuk vruchtbaarder door geworden dan tijdens mijn jeugd. Ouder worden blijkt het tegendeel te zijn van aftakeling.

Ik heb net het moment beschreven waarop Mozes op zijn sterfbed ligt. Vanaf de berg Nebo kan hij Kanaän, het Beloofde Land, zien liggen en voor hij het heeft kunnen betreden blaast hij zijn laatste adem uit.

Ik moet mijn adem inhouden en mijn roman afmaken. Net als Mozes kan ik de rivier de Jordaan al bijna zien. September nadert.

De laatste week van augustus. De uitputting dreigt, maar een maand geleden, in de wetenschap dat mijn krachten het zouden begeven, heb ik de laatste twee hoofdstukken al geschreven. Vooruitlopend op de blokkade is de fitte auteur de afgematte auteur te hulp geschoten.

Soleil sombre bij de drukker, alles gelezen voor de Prix Goncourt; alles heel opgewonden afgehandeld, zoals je een koffer inpakt.

Morgen vlieg ik. Meer dan eens was ik verbaasd dat ik me niet uitgeput voelde. Zou mijn overwerktheid zijn gecamoufleerd door de vreugde dat ik mijn taak af had en doordat ik zo dolgraag wilde vertrekken? Of volkomen zijn onderdrukt? Vermoeidheid wordt een mogelijke vijand, die ik in de gaten houd, hij sluipt rond, maar hij steekt de kop niet op. Welk boek neem ik mee? Eéntje maar, de Bijbel.

Nooit heb ik mijn bagage zo licht gehouden. Normaal gesproken heb ik, zelfs voor twee dagen, vijf of zes boeken bij me.

Mijn computer? Beslist niet. Opschrijfboekjes en pennen. Nu ik breek met mijn gewoonten, gun ik mezelf de luxe van soberheid.

Ik had het voorgevoel dat ik maar beter heel vroeg naar het vliegveld kon gaan, veel eerder dan mijn gewoonte is. Maar goed ook! De door Israël bewaakte grenzen bevinden zich al in Roissy, waar je verschillende controles door moet. Ik sprint door de gangen, kom aan bij de stewardessen, spring het vliegtuig in naar mijn plaats en achter me gaat de deur dicht.

Het toestel vliegt over de Middellandse Zee. Vanuit mijn raampje heb ik de indruk dat we onbeweeglijk als een zomerwolk tussen de enorme witte hemel en de oneindige, blauwe golven hangen. Zonder het geluid van de motor en het getril van de cabine zou ik me kunnen voorstellen dat we niet van onze plaats komen. En straks Jeruzalem… Weggedoken in mijn stoel denk ik aan de vreemde reis die vele jaren geleden is begonnen.

Christen was ik niet vanaf het begin.

Natuurlijk werd ik gedoopt: kerkharmonium, opgewreven banken, vroegmis, huiverende liederen, een vochtige kerk met industrieel vervaardigde ramen. In het Frankrijk van 1960 werden zuigelingen gedoopt omdat ze tot een beschaving behoorden waarin dit sacrament bij de geboorte gewoonte was, een gebruik dat evenzeer onder de sociale riten viel als onder het geloof.

Mijn ouders neigden eerder tot scepsis, maar ze neigden heel geleidelijk, helden er alleen toe over. Net zoals er mensen zijn die kalmpjes geloven, twijfelden zij gematigd. Mijn vader nam zichzelf wel kwalijk dat hij de geestelijke overtuigingen van zijn voorouders niet deelde, maar mijn moeder had zich afgewend van de metafysica. Als atheïsten, de een met spijt, de ander uit onverschilligheid, schortten ze hun oordeel betreffende God en Jezus Christus op – wat iets fatsoenlijks bleek te zijn, want te veel twijfelen is hetzelfde als niet meer twijfelen. Aangezien een weigering zich aan te passen aan de rite van de doop gelijk had gestaan met een oorlogsverklaring aan een familie waar een vrome moeder en devote ooms het voor het zeggen hadden, hielden ze een christelijk doopfeest, lieten hun kleine mannetje trots zien, bestelden dozen vol lichtblauwe snoepjes, amandelen gehuld in een fijn laagje suiker, en boden een kostbare maaltijd aan, waarbij ze allerlei toepasselijke cadeaus kregen, armbandjes, gewijde medailles, zilveren bekertjes. Volgens mijn zus Florence kon ik het die dag nauwelijks waarderen dat ik in het openbaar werd uitgekleed en met gewijd water werd besprenkeld – ik protesteerde brullend – en ik vermeed het feest door met gebalde vuisten te gaan slapen.

Religie viel buiten onze familieclan. Mijn ouders verklaarden me het heelal op materialistische wijze. Als wij van tijd tot tijd door omstandigheden verplicht waren bij een mis aanwezig te zijn, waagden wij ons behoedzaam de kerk in, verstijfd van onbehagen, niet uit vrees voor het oordeel van God maar voor dat van de mensen, die ondanks onze onberispelijke uitdossing – het mantelpak van mijn moeder, het ronde kraagje van mijn zus, de das van mijn vader, mijn vlinderstrikje – zouden raden dat wij toch ongelovigen bleven. De eucharistie omzeilden we en tijdens gebeden, liederen en litanieën openden we alle vier zonder geluid te maken onze mond, zodat ik ons de ‘familie Goudvis’ had gedoopt. Mijn vader keurde moderne plechtigheden af, hij gaf af op priesters die de mis niet meer in het Latijn opdroegen, op de gelovigen die de hostie doorslikten maar zich aan de biecht onttrokken, en herhaalde op geërgerde toon de scherpe kritiek van de uiterst conservatieve katholieken zodat men zou denken dat hij de kerk uitsluitend meed vanwege de vernieuwingen van de liturgie. Draaierij in plaats van eerlijk ongeloof bij hem.

Hoe keek ik als kind tegen God aan? Ik zag alleen zijn afwezigheid, ik hoorde alleen zijn stilte. Voor mij waren kerken holle ruimtes die getuigden van menselijke genialiteit maar niet van de goddelijke geest, gebeden waren alleen maar klaagzangen en ik had een hekel aan de weergalmende stemmen in deze grote gebouwen, ik ijsde van de zwembadakoestiek waardoor de medeklinkers zich in een nagalm verdubbelden, de spreeksnelheid vertraagde zodat elk woord met plechtig pathos uitgesproken leek te worden. Van het verhaal van Jezus verzamelde ik alleen wat flarden waar ik niets van begreep; ik vroeg me af waarom Jezus ‘Vader’ zei als hij zich tot God richtte, terwijl hij zelf God was; ik verwarde de Drie-eenheid met de drie gekruisigden – Jezus en de twee moordenaars – en ik verbaasde me vooral over Maria die vanaf het begin op de hoogte was van het goddelijk plan, maar in het vervolg toch zo onbeholpen bleek te reageren. Als de wijze Jezus zich met parabels tot zijn gesprekspartners richtte, zei het verhaal me soms wel iets, maar vaak kon ik er niet uit wijs omdat ik niet wist wat ‘Samaritaan’, ‘farizeeër’ of ‘zeloot’ betekende. De gebeeldhouwde Jezus bracht me van streek: het lijdende lichaam met het rustige gezicht ontketende een storm in me, ik zag de pijn en de zelfoverstijging, de verdienstelijkheid van het offer, de doodsverachting, de hoop; ik ontdekte er ook de schoonheid in van een leven recht door zee, consequent, glashelder en uitmondend in heldhaftigheid. Ik voelde kortom heel wat sympathie voor Jezus. Toch vergat ik hem zodra de familie Goudvis de plechtigheid verliet.

Toen ik een jaar of tien was, bracht museumbezoek mijn ouders ertoe me godsdienstles aan te raden. ‘Je moet de religieuze schilderkunst van de grote meesters toch kunnen ontcijferen!’ riep mijn vader uit toen hij zag dat ik met mijn mond vol tanden stond voor schilderijen van Fra Angelico, Leonardo, Rafaël, Caravaggio, Rubens, Rembrandt of Dalí.

Ik werd op catechisatie gedaan. Helaas bleek het een koude douche voor de hoop van mijn vader, want na de onlusten van 1968, die alle pedagogische methoden ter discussie hadden gesteld, had de godsdienstleraar van de parochie, omgeturnd door moderne ideeën, zijn klas veranderd in een filosofische, morele en politieke discussieruimte over de hete hangijzers van die tijd: de doodstraf, abortus, armoede, verdeling van de rijkdom, opname van de buitenlander… Natuurlijk viel ik meteen voor pater Pons en ik miste geen van zijn lessen; sterker nog, op het ritme van door slagwerk ondersteunde elektrische gitaren liet hij ons kerkgezangen zingen, aangekleed met hedendaagse hippie- of folk-elementen, en pakte ons daarmee in, ons tieners die hasj wilden en jeans-heupbroeken. Hij wijdde ons niet in het christendom in, maar in christelijke waarden. Ik was enthousiast en deed mijn eerste communie zonder de evangeliën te kennen.

Daar eindigde mijn omgang met Jezus. De studie van de klassieke talen dompelde me onder in het heidendom, vervolgens versterkte mijn hoofdvak filosofie onder leiding van Jacques Derrida aan de École normale superieure in de Rue d’Ulm mijn spontane atheïsme en veranderde het in onderlegd, uitgesproken atheïsme. Als bezegeling van mijn afstand tot kerk en God schreef ik mijn proefschrift over de metafysica van Diderot, die nu juist vanwege atheïsme in Vincennes was opgesloten.

In februari 1989 belandde deze jongeman van achtentwintig in Tamanrasset, op de drempel van de woestijn. Ik ging als atheïst de Sahara in en kwam er als gelovige uit. Een boek, La Nuit de feu, heb ik gewijd aan deze verrassing, deze plotselinge overgave, het mystieke moment dat ik doorbracht onder de sterren van het Ahaggargebergte, een extase die me verhief naar de Almachtige en waarin ik wegsmolt voor ik weer neerkwam op het zand. Dit wonderbaarlijke ogenblik bracht me in de nabijheid van God, vulde mij met zingeving en gaf me het geloof.

Welk geloof?

Omdat mij elk van tevoren aangebracht kader ontbrak om open te staan voor dit bezoek, herkende ik niemand in deze God van het Ahaggar: ik zag er niet de God van Mozes in, zoals een jood had gedaan, niet de God van Jezus, zoals een christen had gedaan, en ook niet de God van Mohammed, zoals een moslim had gedaan. Het was God, de absolute. Het was God, de oneindige. Het was God, de enige. Misschien de God die de drie monotheïstische godsdiensten vereerden.

De woestijn maakte geen christen van me, ze bracht me wel dichter bij de jood, de christen, de moslim, zelfs bij de oosterse mystici, ook al noemen sommigen van hen ‘leeg’ wat ik als vol begreep.

Het christendom werd me tijdens een andere nacht onthuld. Onder de Parijse hemel lag ik op bed in mijn appartement pal onder het dak te lezen – gewoner kan niet – en daardoor veranderde ik voorgoed – buitengewoner kan niet. Welk boek was dat? De wereldbestseller, die de monniken eeuwenlang kopieerden, het eerste boek dat ontstond zodra de boekdrukkunst was uitgevonden: de evangeliën.

Ik las ze alle vier achter elkaar. Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes zetten het leven van Jezus voor me op een rijtje. Voor die tijd had ik alleen hier en daar vluchtig stukjes gezien van een puzzel die ik nooit als geheel naar waarde had geschat.

Eén element, de liefde, verpletterde me! Jezus plaatste die boven alle andere waarden, zodat hij er zelfs aan stierf en eruit werd herboren. Tijdens mijn mystieke nacht had God gesproken over de oorzaak van de dingen, niet over de liefde. Daarin ontdekte ik nu opeens een onverwachte, volkomen nieuwe, coherente voortzetting. Na Gods zingeving midden in de woestijn ontving ik van deze bladzijden Jezus’ liefde.

Sommige details vroegen mijn aandacht: de evangelisten vertelden niet hetzelfde verhaal. Ze onderscheidden zich niet alleen in vorm, toon en stijl van elkaar, maar ze verschilden soms ook inhoudelijk, de een vertelde feiten die niet bij de ander voorkwamen, ze gaven niet allemaal dezelfde interpretatie aan de verwikkelingen die ze verhaalden. Vier leugenaars zouden hebben afgesproken een en hetzelfde verzinsel te herkauwen! Valse getuigen zijn het altijd met elkaar eens. Deze onderlinge verschillen vergrootten de betrouwbaarheid van hun verklaringen, deze aan het leven eigen variaties maakten ze authentiek. Zegt men niet: ‘Ieder zijn eigen waarheid’?

Na die nacht liet het gedachtegoed van Jezus me niet meer los. Ik snuffelde, ik analyseerde, ik sloeg na, ik vergeleek, ik verslond tientallen verhandelingen die Jezus welgezind waren, maar ook een even groot aantal essays die zijn onderwijs en zelfs zijn bestaan bestreden; onvermoeibaar nam ik het christendom intellectueel onder de loep; iets in de evangeliën had me geraakt en veroorzaakte een obsessie, geen dwanggedachte, maar een dynamische, steeds hernieuwde honger naar kennis.

Maar naarmate ik me meer documenteerde, verloren de documenten hun waarde. Ze voldeden niet. Het onderzoek vereiste een radicale verandering in mezelf.

Christen zijn komt erop neer het mysterie te aanvaarden. De evangelische vertellingen bieden ons het mysterie zonder het te verhelderen, ze dragen de elementen ervan aan als gebeurtenissen zonder meer: Jezus, zoon van God, geboren in Galilea, verspreidde zijn woord overal, wekte meer en meer wantrouwen, werd vervolgens in Jeruzalem ter dood gebracht en herrees. En dan mag ons hoofd dat alles verwerken en allemaal ook nog aanvaarden! En ons hart mag zich erbij aansluiten! Het mysterie zetelt niet in het onbekende, maar in het onbegrijpelijke.

Eerste aspect van het mysterie: hoe te begrijpen dat God mens wordt? Dat het buitentijdelijke zich manifesteert in het tijdelijke? Dat het eeuwige zich hult in het vergankelijke? Dat het transcendente zich verandert in het immanente? De menswording lijkt het belangrijkste raadsel te zijn dat we moeten aanvaarden. God heeft vlees, botten, stem en bloed gekregen in Jezus.

Tweede aspect van het mysterie: hoe te vatten dat een persoon wakker wordt na zijn overlijden, terwijl de dood hem per definitie veroordeelt tot een toestand die onherstelbaar is? De opstanding van de Messias na de foltering aan het kruis brengt onze redelijkheid en ook onze ervaring op een dwaalspoor.

Het mysterie verwijst dus naar iets wat het denken niet kan denken.

Het doorgronden van het christendom was voor mij dus een beproeving omdat er in mij nog geen ware intellectuele ommekeer had plaatsgevonden. In de ogen van veel mensen is het voorgoed uitsluiten van het christendom bevredigend voor het gezond verstand; maar in dat geval staat de rede niet kritisch tegenover zichzelf, ze verzuimt zich iets af te vragen over haar eigen grenzen en smoort elke aanvechting tot nieuwsgierigheid omdat die er uiteindelijk toe zou kunnen leiden dat haar de zekerheid van haar superioriteit wordt afgenomen; huiverig houdt ze zich verre van de openbaring, vol minachting.