Tegendraads positief

Otheo BOOKS

Auteur: Rony Ceustermans

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving: www.intertext.be

© Otheo Books 2025, Halewijnlaan 92

2050 Antwerpen, België

www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2025/5930/022

isbn 978 90 8528 795 7

isbn epub 978 90 8528 929 6

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

Aanpassen

Met aandrang probeert de evolutieleer ons te overtuigen van de nood aan flexibiliteit. Want wie zich vlot aan veranderende omstandigheden aanpast, verzekert zijn toekomst. Wie dat niet doet, is daarentegen tot de ondergang gedoemd. Als we die regel niet alleen op het biologische maar ook op het geestelijke leven van mensen toepassen, dan ziet de toekomst van het christendom er niet rooskleurig uit. Nochtans klinkt sinds het Tweede Vaticaans Concilie steeds luider de roep om de Kerk te vernieuwen door ze aan te passen aan ontwikkelingen in de samenleving.

Ooit klonk dat project erg aanlokkelijk en beloftevol, maar het heeft ondertussen veel van zijn glans verloren. Het plan wekte aanvankelijk veel enthousiasme op en kon rekenen op heel wat goede wil, maar langzaam is duidelijk geworden dat de beoogde aanpassing, het bij de dag brengen van de Kerk, helemaal geen succes- en toverformule is. Alle hoop en verwachtingen ten spijt, zetten de leegloop van de kerken en de secularisering van de cultuur zich onverminderd door.

Dat moet ons niet echt verbazen. Streven naar het onmogelijke leidt nimmer tot resultaat. Men redt het christelijk geloof niet door de Kerk op dezelfde leest te schoeien als de hedendaagse seculiere en vaak ronduit atheïstische samenleving. Het omgekeerde is waar. Vandaag kan iemand maar bewust en oprecht geloven tegen de tijdsgeest in.

Er heeft een stoelendans plaatsgevonden. Mens en God hebben van plaats gewisseld. Als middelpunt van alles vraagt de mens zich voortaan zelfzuchtig af wat God en godsdienst hem te bieden hebben. Kunnen ze zijn leven rijker en voller maken? Is een gelovige een gelukkiger mens? Bieden godsdienst en God troost en verlichting als dat nodig is? Verlenen ze zin en betekenis aan het bestaan? Kortom, zijn ze nog van belang voor een moderne mens, zijn ze nuttig of niet? Want God en godsdienst krijgen enkel een plaats in zijn leven op zijn condities, als ze zich aanpassen aan zijn eisen en verzuchtingen.

Met christendom en geloof heeft dit alles weinig of niets van doen. Een echte christen weet heel goed dat hij moet groeien naar het ideaal dat God voor ogen staat en dat het niet aan God is om zich te schikken naar de wensen en voorwaarden van mensen. Het christendom mag dan wel de grond zijn van een verheven humanisme, maar het is en blijft in de eerste plaats een godsdienst en geen mensendienst. Net dat is het wat egocentrische en egoïstische mensen doorgaans maar heel moeilijk begrijpen en zeker niet aanvaarden.

Aansterken

Mensen gaan soms door een moeilijke periode. Ze staan onder zware druk of worden ernstig ziek. Dan moeten ze aansterken en weer op krachten komen. Voldoende rust en ontspanning, gezonde voeding en de juiste medicatie moeten hen er weer bovenop helpen.

Niet alleen individuen, maar ook een ganse samenleving, hele volkeren en culturen kunnen in de problemen komen of in een crisis belanden. De geschiedenis is nu eenmaal geen gestage opgang naar altijd meer en beter, maar kent eveneens periodes van neergang en terugval.

Momenteel wordt heel de mensheid geconfronteerd met enorme uitdagingen. Het is erg onrustig in de wereld. Vele mensen zijn onzeker en bang. Terrorisme en oorlogen eisen ontelbare mensenlevens. Ondervoeding en ontbering maken nog meer slachtoffers. Internationale instellingen en hulporganisaties worden overstelpt met vragen om bijstand en bescherming. De klimaatverandering en natuurrampen, pandemieën en migratiestromen brengen de wereld uit evenwicht. Extremisten en populisten maken hun opwachting. Gevaarlijke ideeën en lang vergeten ideologieën rijzen als een feniks uit hun as.

De mensheid heeft behoefte aan rust en zoekt een nieuwe adem. Ze moet dringend aansterken, maar waar vindt ze nog inspiratie en bezieling? Wie sterkt haar veerkracht, geeft haar moed en hoop? Wie zal haar leiden? Wie wordt haar gids, steun en toeverlaat in bange tijden?

Eenzaam en verloren gaat ieder voor zich op zoek naar antwoorden op die moeilijke vragen. Maar wat aan visies en inzichten bij elkaar wordt gesprokkeld, begint en eindigt meestal bij de eigen hoogst individuele wensen en verlangens, noden en verzuchtingen. Het resultaat is de perfecte weerspiegeling van een egocentrisch leven, waarin materieel weinig of niets ontbreekt, maar dat geestelijk heel arm is. Uiteindelijk blijft er slechts de confrontatie over met de eigen armoede, met een grote innerlijke leegte en spirituele honger.

Christenen beschikken gelukkig over leeftocht, over voedsel voor onderweg. Ze zijn kinderen van hun tijd en delen met alle andere aardbewoners de wereld zoals die is. Maar ze hebben een gids en kennen hun leidsman. Ze vinden voedsel in het Woord van God. Soms is dat helemaal niet wat ze zelf zoeken of graag horen, maar net daarin schuilt de redding uit hun eigen onmacht en blijkt de verlossende kracht van dat Woord.

Alles

Mensen zijn altijd kinderen van hun tijd. Enkele dominante kenmerken typeren de periode waarin ze leven. Maar voor de verschillende generaties die de tijd met elkaar delen, zijn die karakteristieken niet noodzakelijk dezelfde. Een voortschrijdende digitalisering accentueert de generatiekloof nog en dat doet ook het afkalvende christendom. Christenen zijn meestal mensen op jaren en ze voelen zich niet altijd goed thuis in het digitale tijdperk. Jongeren kunnen zich een leven zonder computer en mobiele telefoon niet voorstellen, maar wel een bestaan zonder God. Ze zijn veelal agnost en soms zelfs ronduit atheïst.

Lange tijd waren de christenen in Europa een meerderheid. Tijdens de tweede helft van de vorige eeuw verloren velen hun geloof en verzetten sommigen zich fel tegen de Kerk en al wat katholiek was. De vijandigheid milderde de laatste jaren wat en werd vervangen door een grote onverschilligheid. Momenteel groeit er bij enkele jongeren weer voorzichtig wat belangstelling en aandacht voor Kerk en christendom. Maar dat blijft een minimaal en kleinschalig gebeuren.

Culturele ontwikkelingen en maatschappelijke evoluties kunnen die recente veranderingen deels verklaren. Maar hoe het verder gaat of moet, weet uiteindelijk niemand. Of en in welke mate de wereld in de toekomst nog christelijk zal zijn, is op dit moment verre van duidelijk. Daar beslissen gelovigen niet alleen over, maar hun inbreng in dat proces is wel uiterst belangrijk. Het is en blijft altijd onze roeping en levenslange opdracht om daadwerkelijk als christen te leven. Het moet onze voortdurende zorg zijn om dat naar beste vermogen te doen. De onverschilligheid om ons heen kunnen we enkel counteren door onze gedrevenheid, en vijandigheid kunnen we alleen bedwingen met onze goede wil.

In een seculiere tijd is een echte christen altijd een teken van tegenspraak. En wanneer hij onrechtmatig de naam van Christus draagt, wordt zijn leven een leugen en geeft hij velen aanstoot. Zijn onmacht en falen doen afbreuk aan de kracht van het Evangelie en maken voor zijn kritische tijdgenoten het geloof ongeloofwaardig. In een wereld vol schijn en bedrog, waarin woorden hun zin en betekenis, daden hun belang en waarde verliezen, worden christenen, raar maar waar, meer dan ooit beoordeeld en afgerekend op hun waarachtigheid.

Bezinning en bezieling zijn beide hoognodig. Christenen moeten het eigentijdse scepticisme en relativisme trotseren. Ze moeten zich bewust worden van hun verantwoordelijkheid en eerlijk en oprecht getuigen van hun geloof. Wat dat van hen eist, weten ze heel goed. Het vraagt alles van hen. Alleen wie bereid is alles op te geven, kan alles krijgen. Alleen wie alles durft te verliezen, kan alles winnen. En alleen wie helemaal leeg is, raakt totaal vervuld. Niets werkt aanstekelijker, niets werkt meer wervend dan een christen die met vreugde en vurige passie getuigt van zijn geloof omdat zijn hart vol is van Christus, omdat hij leeft van Christus, voor wie hij alles geeft omdat Christus alles voor hem is.

Anders

Het is adembenemend om te zien hoe mensen erin slagen om voortdurend grenzen te verleggen. Dat doen sporters in hun onderscheiden disciplines, maar ook degenen die tot in de allerkleinste fracties van tijd de nieuwe records registreren. Wij presteren en realiseren iets, zien en horen zaken, beleven en gebruiken dingen waar onze voorouders in hun wildste dromen niet aan dachten en waarvan ze het bestaan niet eens vermoedden.

Wat ooit gedurfd leek, is nu het nieuwe normaal. Wat vroeger voor onmogelijk werd gehouden, is voortaan evident en maakt deel uit van de dagelijkse leefwereld. Een mateloze ambitie drijft mensen voort naar het grootste of kleinste, het sterkste of beste, naar altijd nieuwe horizonten en onbekende einders. Een grote onrust maakt zich van hen meester tot ze eindelijk weten en begrijpen, inzien en beseffen, bemeesteren en beheersen.

Het lijkt wel of hun vindingrijkheid onbegrensd is, hun energie onuitputtelijk. Mateloos is hun leergierigheid, grenzeloos hun nieuwsgierigheid. Onverwachte ontdekkingen en baanbrekende uitvindingen rijgen zich aaneen. Dat wekt oprechte bewondering en grote dankbaarheid. Het dwingt terecht respect af. Het verandert het leven van ontelbare mensen radicaal en veelal in positieve zin. Niet zelden wordt een leven dat broos is of ernstig bedreigd, weer sterker en gezond gemaakt.

Dat dit triomfantelijke en glorierijke verhaal ook een keerzijde heeft, is ondertussen genoegzaam bekend. Maar we staan niet stil bij de kostprijs van het succes. Een prijs die door mensen en dieren wordt betaald, een last die de aarde amper kan dragen. Pas heel laat komen ook de nevenwerkingen van allerhande realisaties en prestaties aan het licht. Bang beseffen we dat de verwezenlijkingen van wetenschap en technologie ook een grote bedreiging vormen als ze in verkeerde handen vallen en fout worden aangewend, wanneer ze gebruikt worden voor verkeerde doeleinden.

Wat we niet voldoende beseffen is dat heel dat fantastische verhaal en fascinerende avontuur zich uitsluitend binnen de ruimte van de rede afspeelt. Haast onopgemerkt zijn we de gevangenen geworden van ons eigen verstand. Het grensverleggende wezen dat de mens is, durft de reikwijdte van de ratio niet meer te overschrijden. Christenen doen dat wel. Ze geloven in een God die niet aan menselijke limieten of beperkingen onderworpen is, omdat Hij God is. Het komt de rede niet toe haar eigen grenzen op te leggen aan God. Het is ons geloof dat kan en mag ontdekken hoe verrassend anders God wel is.

Antwoord

Wandelend door musea en kerken, kijkend naar beelden en schilderijen, herkennen we ook zonder een reisgids te raadplegen of een infobord te lezen heel wat thema’s en personages. Bijbelse figuren en heiligen worden doorgaans afgebeeld met vaste attributen. Tobias is vergezeld van zijn hond en Hiëronymus van een leeuw. In de buurt van Eva duikt er een slang op en Franciscus spreekt tot de vogels. Judas draagt een beurs, Paulus een zwaard en Petrus heeft een sleutel. Bij Laurentius hoort een rooster en voor Catharina is dat een rad.

De kerkleraar Augustinus wordt niet afgebeeld met een dier of voorwerp. Ondanks zijn indrukwekkende geleerdheid zetelt hij niet tussen een stapel boeken of in een school van leerlingen. Wat hem kenmerkt, is een brandend hart, zijn hart dat brandt van verlangen naar God. Zijn leven lang is Augustinus een onrustige en passionele Godzoeker. In heel de wijde wereld speurt hij naar God, om uiteindelijk te beseffen dat God hem meer nabij is dan hij voor mogelijk houdt.

Wat Augustinus ons leert, is dat de zoektocht van mensen naar God begint en eindigt in het eigen verlangen naar God, in een brandend hart. Een mens stelt de vraag naar God en het antwoord komt van God. God kan onmogelijk een antwoord zijn op een vraag die niet eens wordt gesteld. Vaak loopt de zoekende mens vast omdat hij maar al te graag zelf een antwoord formuleert. Mensen zoeken niet naar God, maar scheppen voor zichzelf liever een beeld van God dat ze vervolgens voor mogelijk of onmogelijk houden en dat ten langen leste altijd wordt ontmaskerd als een hersenspinsel. Een beeld dat als waardeloze fantasie wordt verbrijzeld onder de meedogenloze hamerslagen van een briljante filosoof (Friedrich Nietzsche) die God doodverklaart.

Augustinus is zich van de illusies van het verstand heel goed bewust. Hij vertelt hoe hij op een dag over het strand wandelt en ziet hoe een kind met een lepel zeewater in een kuiltje schept. Hij wijst het spelende kind erop dat het nooit zal lukken om de zee helemaal over te hevelen naar die kuil. Daarop maakt het kind Augustinus duidelijk dat hij, ondanks al zijn kennis en immense verstand, er evenmin in zal slagen om God te doorgronden.

De geleerde kerkvader is wijs en bescheiden genoeg om te beseffen dat God ontsnapt aan de greep van het menselijke verstand, maar dat Hij zich laat vinden door een liefhebbend hart dat naar Hem verlangt, dat alles van Hem verwacht en dat Hij helemaal kan vervullen. God laat zich vinden door iemand voor wie Hij God mag zijn, een Liefde die de grenzen van het menselijke verstand ver overschrijdt en die de stoutste dromen van mensen doet verbleken; een Liefde die het enig passende antwoord is op het brandende hart van mensen.

Balans

Het leven van mensen verloopt heel verscheiden. Het kan een avontuur worden, een droom zijn of eindigen in een nachtmerrie. Maar voor iedereen start en stopt het. Het begin gaat meestal gepaard met grote vreugde. Het einde voert vaak tot wanhoop en immens verdriet. Het is een oude wijsheid dat weerstand bieden aan wat onontkoombaar is, geen zin heeft. Maar met wat onafwendbaar is, kan wel op heel diverse manieren worden omgegaan, ook met de dood.

Heel vaak klinken gelaten de woorden dat de dood bij het leven hoort. Berusting overheerst. Bij een begrafenis of crematie wordt na de laatste tonen, beelden en woorden in een wirwar van emoties meestal snel afscheid genomen. Dat was het dan en men gaat weer over tot de orde van de dag. Want de wereld draait door. Het leven gaat verder en het eigen stervensuur volgt onvermijdelijk. De tijd om te leven is kort en kostbaar. Ieder krijgt en grijpt de kans om tot de allerlaatste seconde van het leven te genieten. Daarna is het over en uit. Dan hoeft het niet meer en loopt het verhaal af. Er wordt plaats geruimd voor anderen en ieder krijgt zijn beurt.

Haaks op die visie staat het geloof in een eeuwig leven bij God. Dat geloof van christenen verandert niet alleen de impact van de dood, maar ook radicaal de betekenis van het leven. Onze daden blijven niet zonder gevolgen, niet voor ons, natuurlijk niet, maar ook niet voor God. Mensen kunnen de regie voeren over hun levenseinde, hun eigen begrafenis regelen en een testament schrijven. Maar het eindoordeel over hun bestaan vellen ze niet zelf. De balans van hun leven maken ze niet zelf op. Dat doet God. En het feit dat Hij dat doet, impliceert dat niets in het leven van mensen voor God om het even is. Niets is zonder consequenties, alles krijgt een diepe zin en betekenis.

Mensen die niet in God geloven, durven te beweren dat alles kan en mag. Ze kunnen leven alsof alles geoorloofd is. Wat ze begeren, eigenen ze zich toe met macht en geweld, zonder erbarmen of mededogen. Een wereld zonder God is een harde wereld, waar het recht van de sterkste geldt, waar leven heersen wordt en ieder op zichzelf is aangewezen.

Christenen mogen en kunnen zo niet leven. Zij geloven immers dat God oordeelt, goed van kwaad onderscheidt, en dat zijn liefde en medelijden geen vrijgeleide zijn voor mensen om enkel voor zichzelf te leven, ten koste van alles en allen. Gods barmhartigheid weerspreekt niet zijn gerechtigheid. God is rechtvaardig en brengt gerechtigheid tot stand voor armen en kleinen, zwakken en rechtelozen, voor allen ook die zich in zijn naam over hen ontfermen. God herkent zichzelf in al deze mensen. Ze zijn beeld en gelijkenis van God.

Barmhartigheid

In de westerse wereld gaan vele mensen er prat op dat ze kinderen van de verlichting zijn. Duistere gedachten en sombere gevoelens horen niet thuis in hun leven. Ze zijn hardnekkig optimistisch, geloven in de toekomst en een gestage vooruitgang. Alles kan altijd alleen maar beter worden. Daar zijn ze vast van overtuigd en dat onderscheidt hen van mensen uit andere culturen en tijden. Het maakt het moderne Europa zo uniek en exclusief.

Dat was ooit helemaal anders. Het christelijke Europa, zo beweren de verlichte geesten toch, was een akelige plaats om te leven. Mensen hadden toen een lage dunk van zichzelf. Ze geloofden niet in hun talenten en mogelijkheden. Overal zagen ze gevaren en dreigingen. Voortdurend waren ze op hun hoede voor het kwaad dat hen belaagde en hen trachtte in zijn greep te krijgen.

In onze tijd primeert het vertrouwen in een natuurlijke goedheid van de mens. Argeloos bewegen we ons in de wereld, tot we ontsteld vaststellen dat die helemaal niet zo mooi is als wij spontaan denken, dat mensen veel minder goed zijn dan wij doorgaans vermoeden. Ons slinkende bewustzijn van kwaad heeft het kwaad geenszins uit onze wereld of ons leven verbannen. Integendeel, het krijgt daardoor nog meer vrij spel.

Bovendien zorgt onze verlichte tijd ook voor extra verduistering. God is van de radar verdwenen en de hemel blijft gesloten. Het kwaad vindt geen uitweg meer. Het raakt verstrikt in zichzelf en neemt toe in omvang en intensiteit. Het voedt voortdurend de haat- en wraakgevoelens van mensen.

‘Als we elkaar haten, verliest iedereen’, beweert de moeder van James Foley, de Amerikaanse oorlogscorrespondent die in 2014 door IS werd onthoofd. Als de moordenaar van haar zoon haar erom zou vragen, is ze bereid hem zijn gruweldaad te vergeven. Dat heeft haar veel tijd gekost. Maar ze begrijpt nu heel goed dat als ze dat niet doet, het kwaad ook haar zal aantasten en vernietigen.

Deze bewonderenswaardige vrouw maakt duidelijk dat iemand verstandelijk kan beslissen een periode in het leven af te sluiten om niet langer verteerd te worden door woede en wrok. Soms kan zelfs nog een stap verder worden gegaan en ook emotioneel, met het hart, vergiffenis worden geschonken. Dat bevrijdt en schenkt eindelijk rust. Christenen beschikken gelukkig over woorden en riten van vergeving en verzoening voor daders én slachtoffers. Beiden kunnen vrede vinden in de barmhartigheid van God. Want uiteindelijk wordt kwaad maar echt vergeven op zijn gezag en in zijn naam.

Barst

Mensen tonen zich graag van hun beste, van hun mooie en goede kant. Dat streven maakt meteen duidelijk dat er van hen ook een andere, een duistere en veel minder fraaie uitvoering bestaat. We krijgen van iemand dus zelden de waarheid te zien. Mensen zijn geboren acteurs. Joost van den Vondel wist het al: ‘De wereld is een schouwtoneel, elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel.’

Inderdaad, het is soms uiterst moeilijk om oprecht te zijn. Schijn, bedrog en leugen maken deel uit van een overlevingsstrategie en mensen ontdekken zo spontaan een barst in hun eigen wezen. Er bestaat een breuk tussen hun innerlijke en uiterlijke leven. Wat hen beweegt en hoe ze zich vervolgens gedragen, wordt vaak gescheiden door een diepe kloof. Mensen zijn gespleten wezens. Een diepe afgrond deelt hen in tweeën.

Voor auteurs en regisseurs van grote romans, toneelwerken en films is die verscheurdheid van mensen een voortdurende bron van inspiratie. Bedrog wordt blootgelegd en leugens worden doorprikt. Schone schijn houdt geen stand. Maskers vallen af en maken plaats voor de naakte waarheid, voor een bittere en pijnlijke werkelijkheid. Sterke emoties van berouw en schaamte, woede en haat, volgen onvermijdelijk en spelen met mensen een heel gevaarlijk spel. Het leven zelf overtreft in tragiek en dramatiek nog de kunst.