Hoe maak je een stadsklooster

Auteur: Tim Brys

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving binnenwerk: Intertext

© Otheo Books, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België

www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

D/2025/5930/021

ISBN 978 90 8528 794 0

ISBN e-book 978 90 8528 803 9

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

Voor Salome, Olivia, Amira en Adam

Woord vooraf

‘Jij moet een boek schrijven over het stadsklooster!’ In een gezellig cafeetje, centrum Brussel, verraste de uitgever van Otheo mij met dit gebod. Hij had gehoord dat enkele vrienden en ik de hoop koesteren om een modern klooster op te richten, terwijl een opiniestuk in De Morgen hem ervan had overtuigd dat ik de nodige vaardigheden bezit om er een boek over te schrijven.

‘Maar wij hebben nog helemaal geen verhaal om te vertellen’, pareerde ik ietwat teleurgesteld. Ik had er al een donkerbruin vermoeden van dat hij een literair voorstel in petto had toen hij me uitnodigde voor een babbel, maar dit had ik niet verwacht. Met Stadsklooster stonden we nog maar aan het prille begin van onze zoektocht: van een fysiek klooster was er (en is er nog steeds) geen sprake. ‘Schrijf dan over je zoektocht, wat je ertoe leidt om een klooster te willen stichten. Een stukje memoires.’ Memoires? Op 37-jarige leeftijd mijn memoires schrijven? Is dat niet wat arrogant?

Na heel wat heen en weer begon ik het licht te zien. Een boek schrijven over de traditionele en moderne kloostergeschiedenis zou een goede manier zijn om mezelf bekend te maken met de monastiek – geen slecht idee voor iemand die zelf een klooster wil starten. Kwestie van het warm water niet opnieuw uit te vinden. Het boek zou ik echter niet kunnen schrijven als expert; mijn vakgebieden liggen elders, in de digitale wereld en het Midden-Oosten. Ik schrijf dus als leek, die inspiratie zoekt in het kloosterwezen en worstelt met verschillende aspecten ervan. Die worstelingen gebeuren uiteraard niet in een vacuüm, maar spelen zich af op het toneel van mijn levenservaring. Vandaar dus memoires: van geestelijke experimenten in de Andes en gebed met sjeiks in Libanon, over vluchtelingen in Sicilië en Roma in Brussel, langs exorcismen en mijn obsessief-compulsieve angsten, tot een geloofscrisis, genezingsmirakels en een monnik of twee.

Mijn bescheiden hoop is dat dit boek zal inspireren, informeren en amuseren. Als ik stoutmoedig ben, hoop ik zelfs dat het boek een lichte apocalyps zal veroorzaken, in de originele Griekse betekenis van het woord dan: een openbaring, een onthulling. Van een andere manier om in het leven te staan, van een vergeten en verwaarloosde realiteit, van Waarheid en Goedheid en Schoonheid met hoofdletters.

En nu, met deze torenhoge verwachtingen, laat ik het woord aan mijn vriend Joachim, toen hij nog iets jonger was.

Hoe het groeide

‘We gaan een stadsklooster oprichten in Brussel.’ Zo klonk het in de herfst van 2021 bij mijn goede vriend Joachim, tussen de coronagolven en bijbehorende restricties door. Samen met zijn zus Hannah en hun beider gezinnen hadden ze net de New Monastic Roundtable bijgewoond in het voorgeborchte van de Zwitserse Alpen. Dat is een internationaal event waar christenen samenkomen die geïnteresseerd zijn in moderne gemeenschappen geïnspireerd door de monastiek, de traditionele levenswijze van monniken en nonnen. Samen bezinnen ze zich over de vraag: ‘hoe kunnen een monastieke levensstijl en dito ritme vormgegeven worden in de wereld van vandaag?’ Met andere woorden: wat kunnen we leren van het traditionele kloosterwezen om vandaag als volgelingen van Jezus om te gaan met de uitdagingen van de moderne maatschappij? Dit soort denkprocessen leidt steeds meer mensen ertoe om nieuw-monastieke gemeenschappen te stichten, die kenmerken van de traditionele kloosters hebben, zoals een focus op gebed, gemeenschapsleven, gastvrijheid en dienstbaarheid, maar er ook typerende elementen van weglaten of er een andere invulling aan geven. Zo leggen nieuw-monastiekelingen vaak de traditionele kloostergeloften van armoede, gehoorzaamheid en kuisheid niet af, in de zin dat ze persoonlijk bezit niet afzweren, zich niet onderwerpen aan het leiderschap van een abt of abdis en zich niet onthouden van seks. Wel kiezen ze vaak voor een minder materialistisch leven, leggen ze verantwoording aan elkaar af over het uitleven van hun visie, en kiezen sommige gemeenschapsleden vrijwillig voor het celibaat. En men combineert vaak seculiere jobs met het monastieke leven, in tegenstelling tot de meeste monniken, die zich volledig aan het religieuze leven toewijden.

Joachim en co tekenden present op de New Monastic Roundtable omdat ze zich afvroegen of ze zelf een dergelijk nieuw-monastiek klooster zouden stichten in Brussel. Ze waren heel enthousiast over het idee, maar wilden onderscheiden of dit ook naar Gods verlangen en plan zou zijn: of het hun roeping is. Na meerdere dagen van workshops, panelgesprekken en interacties met reeds bestaande gemeenschappen als het Stadtkloster uit Thun en het Amsterdamse Kleiklooster ervoeren ze dat God inderdaad hun roeping bevestigde, onder andere door enkele rake woorden van bemoediging die anderen uitspraken. Ze keerden bijgevolg terug naar België met grootse plannen.

Aangezien Joachim mij dit nieuws over de telefoon bracht, kon hij mijn spontaan ontluikend enthousiasme niet onmiddellijk zien. ‘Zalig!’ klonk mijn gretige verbale reactie. Waarom het idee van een klooster te stichten onmiddellijk bij mij aansloeg, was een raadsel. Ik had nog nooit overwogen om met anderen te ‘cohousen’, noch in een seculiere context, noch in een christelijke. De enige keren dat ik kortstondig van een gemeenschapsleven had geproefd waren niet bepaald openbarend. Een jaar na ons huwelijk volgden mijn vrouw en ik een opleiding, waarbij we werden onderwezen over de Bijbel, opgevolgd door een geestelijke mentor en uitgedaagd om ons geloof meer in de praktijk te brengen wat betreft gebed, dienstbaarheid en missie. Voor die opleiding leefden we enkele maanden samen met Amerikaanse en Australische studenten op een basis aan de Spaanse Costa del Sol en nadien in een appartement in een Atlantische badplaats in Marokko. Dat gemeenschapsleven had vooral tot interculturele frustraties geleid: we bleken naar het gevoel van enkele andere studenten te direct te zijn in onze communicatie. Nederlanders of Duitsers hadden ze blijkbaar nog niet ontmoet. Toen we een jaar later in Sicilië waren voor vrijwilligerswerk met vluchtelingen, verbleven we drie maanden lang bij een vriendelijke en hippe Italiaan die we echter amper zagen. Deze ervaringen hadden dus niet bepaald een diep verlangen gecreëerd naar een meer gemeenschappelijk alternatief voor het klassieke ‘huisje, tuintje, boompje, kindje’. Joachim en zijn vrouw Lara koesterden daarentegen wel al jaren het verlangen om in een christelijke gemeenschap van een of andere vorm te wonen. Zij werden geïnspireerd door de experimentele nieuw-monastieke gemeenschappen van de 24-7 Prayer gebedsbeweging, die ze in Engeland bezochten. Bij Hannah en haar man Stefan sloeg de vlam recenter over, na het lezen van The Irresistible Revolution van de Amerikaan Shane Claiborne, een van de pioniers van de Amerikaanse nieuw-monastieke beweging in de jaren 90. Maar tot mijn telefoontje met Joachim was ik niet bekend met dit soort gemeenschappen, laat staan dat ik een verlangen zou gehad hebben om tot zo’n gemeenschap toe te treden.

En toch werd ik heel enthousiast toen Joachim vertelde over hun verlangen. Misschien had dit meer te maken met een zekere neiging om tegen de mainstream cultuur in te gaan, die soms de kop opsteekt sinds mijn herontdekking van het christelijke geloof. Hoewel ik als christen opgroeide in een evangelische kerk – dat is een stroom binnen het protestantisme die een sterke nadruk legt op een persoonlijke bekering, zijnde de keuze om je leven toe te wijden aan Christus – en hoewel ik tot mijn achttiende steevast naar de kerk ging, verwaterde mijn praktiseren tot een maandelijkse Bijbelstudieavond toen onze kerk sloot omdat er niet genoeg kerkgangers overbleven. De twee andere evangelische kerken in onze regio, in Halle en Ninove, waren wel een bezoekje waard na de sluiting van onze eigen kerk, maar ik besloot al snel met gemakzuchtige excuses dat ik er niet zou blijven gaan. Dat het aangenaam was om op zondagochtend uit te slapen en tijd te hebben voor mountainbiketochtjes in het pittoreske Pajottenland speelde zeker een rol. Pas jaren later, ondertussen hard aan het werk aan een doctoraat in de artificiële intelligentie, gaf ik Jezus, Kerk en Bijbel opnieuw een echte kans. Eerst deed ik dat onder invloed van mijn broer Sem, met wie ik toen samenwoonde en die na een periode van psychologische moeilijkheden houvast had gevonden bij Ichtus, een christelijke studentengemeenschap. En wat later onder invloed van Naomi, een kennis van mijn broer uit een christelijke jeugdgroep. Al was dat, toegegeven, niet met geheel zuivere motieven: ze werd al snel mijn vriendin en een jaar later mijn vrouw. Toen ik in die periode een heftige opstoot van angsten doormaakte, werd mijn behoefte aan God finaal blootgelegd: ik kon het zelf niet allemaal oplossen en wierp me in gebed op Jezus en zijn onderwijs. Dit leidde tot een zekere herinrichting van mijn leven, een ‘herbekering’, met soms redelijk radicale gevolgen. Ik biechtte mijn worstelingen met seksuele lust op voor de hele kerk, begon voor langere periodes te vasten – tot twintig dagen zonder eten – en vroeg aan volslagen vreemden op straat of ze Jezus kenden. Het was niet altijd even wijs, maar wel met veel passie. Toen Naomi en ik getrouwd waren, lieten we ook regelmatig bedelaars en vluchtelingen bij ons overnachten en trokken we achtereenvolgens naar Spanje, Marokko, Sicilië en Libanon om gehoor te geven aan onze roeping tot dienstbaarheid en verkondiging van de boodschap van Jezus – het evangelie – aan vluchtelingen. In een modern klooster leven paste dus misschien wel in dit rijtje van tegenculturele geloofsuitingen.

* * *

Ik pleegde mijn telefoontje met Joachim vanuit de groene en vruchtbare Bekaavallei in Libanon, waar Naomi en ik toen al drie jaar woonden met onze twee oudste dochters. Deze vallei maakt deel uit van de noordelijkste uitlopers van de Grote Riftvallei die ooit de Hoorn van Afrika zal scheiden van het continent. Het appartement dat de lokale kerk voor ons geregeld had, lag aan de voet van het kale Libanongebergte, waar er nog maar weinig overblijft van de legendarische ceders die ooit gebruikt werden bij het bouwen van de joodse tempel in Jeruzalem. Een kilometer of twee noordwaarts stond een sjiitische moskee waar de patriarch Noach begraven zou zijn – het is een van minstens zes sites in het Midden-Oosten die zich deze eer toekennen. Vanop ons balkon keek ik vaak verlangend uit naar de grens met Syrië een tiental kilometer verder naar het oosten, bovenop het anti-Libanon gebergte, nieuwsgierig naar dat mysterieuze land dat al sinds Bijbelse tijden het speelveld is van wereldrijken, maar waar recenter een brutale burgeroorlog woedde, met onnoemelijke gruwelen gepleegd door de Syrische president Bashar al-Assad en islamitische groeperingen als IS. We woonden net op de grens tussen een sjiitisch dorp en de stad Zahle, de zogenaamde katholieke hoofdstad van het Midden-Oosten, zo genoemd omdat ze de grootste concentratie katholieken in de Levant zou huisvesten. Die identiteit wordt prominent gemarkeerd door het tien meter hoge bronzen standbeeld van Onze-Lieve-Vrouw van Zahle en de Bekaa op een enorme toren op de zuidelijke flank van de Zahlevallei.

Mijn telefoongesprek met Joachim kaderde in onze gewoonte om over de continenten heen contact te houden door maandelijks enkele uren te praten over gedeelde interesses: van Byzantijnse geschiedenis tot Russische literatuur. Hoe enthousiasmerend het nieuws over een klooster in Brussel die avond ook was, het feit dat ik al enkele jaren in Libanon woonde en een terugkeer naar België niet voorzien was, frustreerde mijn enthousiasme. In de dagen en weken die op het telefoongesprek volgden, sprak ik regelmatig met Naomi over het onderwerp en voelde ik een zekere vorm van jaloezie opkomen, of eerder het moderne ‘FOMO’ – fear of missing out. Zij gaan een cool project opstarten, en wij kunnen niet meedoen. Niet alleen de gezinnen van Joachim en Hannah zouden hun schouders zetten onder het stadsklooster, maar ook mijn broer Sem en zijn vrouw Kaat, wat de FOMO alleen maar groter maakte. Sem en ik hadden namelijk al jaren een hechte band en onze kinderen zijn ongeveer even oud. ‘Zou het niet fantastisch zijn moesten onze kinderen samen kunnen opgroeien?’ dacht ik luidop. Sem en ik komen uit een grote familie met veel neven en nichten, en hebben daar altijd enorm veel aan gehad: samen spelen op familiefeesten, verbroederen op gezamenlijke vakanties, gedeeld lijden bij studentenjobs, … De liefde voor een familiegemeenschap zat diep, al was die met het volwassen worden wel ondergesneeuwd geraakt en waren we allemaal een stuk geïndividualiseerd, net als onze hele cultuur. Zo was het traject dat Naomi en mij uiteindelijk naar Libanon leidde een lang tracé van eigen beslissingen om eerst die christelijke opleiding te volgen, daarna dit vluchtelingenwerk te gaan doen, dan naar dat land te verhuizen enzovoort. We handelden zonder veel daarover in gesprek te gaan met anderen, laat staan hun advies te vragen. Onze ouders werden steeds voor een voldongen feit gesteld en hebben tot mijn spijt daaronder geleden. Door het feit dat we ondertussen zelf kinderen hadden en ver van onze families woonden, herrees mijn waardering voor een hechte familiegemeenschap echter uit de as van ons individualisme.

De jaren van onderdompeling in de Midden-Oosterse cultuur droegen ook bij tot een ontluikend besef van het belang van gemeenschap. Terwijl veel van de christelijke Libanezen rondom ons een stuk verwesterd en net zoals wij geïndividualiseerd waren, ervoeren we onder de Syrische vluchtelingen niet alleen de legendarische Arabische gastvrijheid, maar ook wat het betekent om deel uit te maken van een hechte buurtgemeenschap. Je kent iedereen, springt er regelmatig spontaan binnen, slaat praatjes op straat en steunt elkaar in tijden van nood. En wat wij ervoeren was nog maar een afkooksel van het intense gemeenschapsleven dat deze vluchtelingen, vaak uit kleine Syrische dorpjes, in hun thuisland kenden, vóór de brutale burgeroorlog die het land al meer dan een decennium teisterde en hun gemeenschappen verscheurde. Bij dat gemeenschapsleven horen natuurlijk vaak ook mindere kantjes: achterklap, jaloezie, grote sociale controle en weinig privacy. Ook die hebben we in zekere mate ervaren. En toch vroegen we ons af of we in het Westen niet iets fundamenteels verloren zijn in ons verzet tegen de zogenaamde verstikkendheid van een hechte gemeenschap. Of we niet in die mate geïndividualiseerd zijn dat we zelfs niet meer beseffen wat we missen: regelmatig contact en langetermijnrelaties met mensen die we zelf niet uitkozen, maar die door het leven – of God – op ons pad gebracht werden. Omdat relaties moeilijk kunnen zijn, kiezen we in het Westen steeds meer om vooral tijd door te brengen met mensen die ons liggen. Maar de vrijwillige relaties die wij individualisten aangaan, maken vaak geen deel uit van een vervlochten netwerk van relaties, en zijn vaak ook maar tijdelijk, zeker wanneer er moeilijkheden de kop opsteken. In hechte gemeenschappen daarentegen, of die nu rond een familie, een buurt of een geloof zijn opgebouwd, spendeer je wel tijd met mensen die je minder liggen, wat niet altijd gemakkelijk is, maar dergelijke gemeenschappen vormen wel een belangrijk tegengif voor veel moderne kwalen: eenzaamheid, angst en depressie.

Alleszins, het groeiend besef dat gemeenschap belangrijk is in het leven droeg hoogstwaarschijnlijk ook bij tot ons enthousiasme over een stadsklooster in Brussel. Maar veel konden we er niet mee doen, want daar zaten we in Libanon.

* * *

Onze oudste dochter Salome was zes maanden oud toen we naar Libanon verhuisden. Drie jaar later kende ze Libanon als haar thuisland en België als vakantieland. Ze sprak reeds een aardig mondje Arabisch met haar Syrische vriendjes, al vertraagden de covidlockdowns haar leren van die taal. Ook haar start op de lokale kleuterschool hadden we onder andere vanwege deze lockdowns uitgesteld. Nu Salome echter vier zou worden en covid teruggedrongen leek, stelden Naomi en ik onszelf de vraag of het niet stilaan tijd werd om haar naar school te sturen. Gezien haar buitensporige, bijna pathologische scheidingsangst en het feit dat de Libanese kleuterscholen door de bank genomen niet bepaald zachte, gemoedelijke omgevingen zijn, twijfelden we. De beslissing zou afhangen van hoelang we nog in Libanon zouden blijven: als we zeker wisten dat we er een groot stuk van ons leven zouden doorbrengen, dan zou Salome het best op school beginnen. Als we er echter niet heel lang meer zouden blijven, dan vermeden we liever de moeilijkheden die daar schoollopen voor haar met zich mee zou brengen. Om te beslissen over de schoolvraag, moesten we dus de meer fundamentele vraag over de duur van ons verblijf in Libanon beantwoorden, want we waren geïmmigreerd zonder te weten hoe lang we zouden blijven. We legden onze vraag voor aan God en konden oprecht het ‘gebed van onverschilligheid’ bidden: het maakte ons niet uit of we in Libanon zouden blijven of terug naar België zouden gaan. Beide vooruitzichten maakten ons namelijk heel blij: langs de ene kant waren we goed geïntegreerd in Libanon en enthousiast over ons leven in het exotische Midden-Oosten, waar elke dag iets nieuws brengt; aan de andere kant hadden we door het weg zijn ook een liefde voor onze eigen cultuur ontdekt en misten we onze families. En de optie om mee in te stappen in een stadsklooster maakte België natuurlijk ook aantrekkelijk. We baden heel eerlijk ‘Uw wil geschiede’.

Jeugd met een Opdracht, de christelijke organisatie waarmee we op dat moment samenwerkten, plande in de winter na mijn gesprek met Joachim een nationale conferentie in het Libanese gebergte. Er zou een internationale spreker komen en er zou tijd zijn om te herbronnen en samen God te aanbidden met zang en gebed. Het leek het uitgelezen moment om Gods leiding te zoeken over onze vraag. Naomi en ik besloten daarom in de aanloop naar de conferentie een week te vasten en te bidden, in de verwachting dat God ons op de conferentie duidelijkheid zou verschaffen: in Libanon blijven of terugkeren naar België. We kwamen met honger aan in het conferentiehotel dat een spectaculair zicht bood op zowel het lagergelegen Beiroet en de Middellandse Zee als de kale bergtoppen van het Libanon-gebergte en de groene flanken van de diepe aanpalende vallei. Toen de hoofdspreker van de conferentie de volgende dag heel wat tijd wijdde aan het belang van gemeenschapsleven en ook sprak over enkele zaken waarmee we ons na een terugkeer naar België dachten bezig te houden, geloofden we dat God onze verwachting had ingelost en onze vraag beantwoord: we zouden naar België terugkeren. Omdat we rationeel onverschillig waren tegenover de keuze tussen blijven en vertrekken, hadden we dit irrationele duwtje nodig om de balans te doen doorslaan! Met veel vreugde brachten we het goede nieuws niet alleen aan onze families, maar ook aan de stadskloostergroep, en begonnen we uit te kijken naar een nieuw leven in ons thuisland, met hopelijk een klooster om in te treden bij terugkeer.

Na de beslissing om Libanon te verlaten volgden onvermijdelijk ook enkele dagen van pijnlijk afscheid, waarin ik met veel tranen het nakende einde van ons mooie leven in het Midden-Oosten betreurde, waar onze kinderen hun eerste levensjaren doorbrachten, we verliefd werden op een nieuwe taal en cultuur, en we dierbare relaties opbouwden.

Toen we in de lente van 2023 na ongeveer vijf jaar Libanon naar België terugkeerden, stond er echter nog geen stadsklooster klaar om ons te ontvangen. Sinds onze beslissing om terug te keren was genomen, kwamen we wel al wekelijks ‘samen’ op Zoom met de stadskloostergroep, om te bidden en te vergaderen. Maar een gebouw was er nog niet en samenleven was dus nog niet mogelijk. Daarom belandden Naomi en ik met onze kinderen in een appartement in Schaarbeek, in Brussel, met als troost dat we op tien minuten wandelen van mijn broer Sem woonden. Meer hadden we niet kunnen hopen bij gebrek aan een fysiek stadsklooster. Vandaag zijn we nog steeds op zoek naar een gebouw in Brussel, en bouwen we in afwachting aan onze relaties met elkaar, ons gebedsleven, en een netwerk rondom ons.

* * *

Het verhaal van Stadsklooster Brussel is nog maar net begonnen. We zijn nog geen groep doorgewinterde kloosterlingen, gebedsdeskundigen of gemeenschapshelden. We willen dat wel worden, want we geloven dat God in de huidige maatschappij ons en ook anderen roept tot dit soort tegenculturele uitdrukkingen van het christelijke geloof. Het boek dat je leest is het resultaat van mijn eigen worstelingen, niet alleen met de ‘hoe?’ van de monastiek in de moderne wereld, zoals de New Monastic Roundtable in Zwitserland de vraag stelt, maar ook met de voorafgaande vragen ‘wat?’ en ‘waarom?’. Wat we willen doen is niets nieuws, in de zin dat christelijke kloosters al meer dan zeventien eeuwen bestaan. Er valt dus veel te leren uit deze lange monastieke geschiedenis: zaken die de tand des tijds doorstaan hebben en zijn grillen overstijgen. Aan de andere kant is elke tijdsperiode, elke generatie, elke maatschappij ‘nieuw’ en moet het monastieke er misschien toch opnieuw zijn uitdrukking in vinden. Zeker in onze huidige maatschappij is het kloosterwezen geen vanzelfsprekendheid meer, en vraagt deze oude wijn om nieuwe zakken, als dat überhaupt nog zin heeft. Want waarom zouden we vandaag een klooster oprichten, in welke vorm dan ook? Zoals hierboven vermeld heb ik wel mijn intuïtie en enkele ideeën over gemeenschap en het christen-zijn die mij in de richting van een monastieke levensstijl duwen, maar zijn die ook gefundeerd, terecht, gepast, en wijs?

Dit boek is tweeledig. Het eerste hoofdstuk behandelt de klassieke kloostergeschiedenis, van de eerste monniken en kloosters in de Egyptische woestijn tot de bloei van middeleeuwse ordes, terwijl het tweede hoofdstuk de veel kortere geschiedenis van de moderne nieuw-monastieke beweging beschouwt, waar mijn vrienden en ik ons toe aangetrokken voelen. In deze vertelling van de kloostergeschiedenis, oud en nieuw, verweef ik eigen ervaringen en reflecties alsook psychologische, sociologische en theologische overwegingen die erbij aansluiten en licht werpen op de vragen ‘waarom is dit belangrijk?’ en ‘hoe kunnen we dat vandaag implementeren?’

De traditionele monastiek

Een jaar voor we naar Libanon trokken plofte een van de excentriekere professoren van het AI-lab aan de Vrije Universiteit in Brussel drie dikke boeken op mijn bureau. Twee ervan rolden uit de pen van oorlogsjournalist Robert Fisk, die schreef over de Libanese burgeroorlog in de jaren 70 en 80, en over de geschiedenis van het hele Midden-Oosten, beginnende bij de Armeense genocide begin vorige eeuw en eindigend met de Amerikaanse invasie van Irak aan het begin van de huidige. Die twee volumes waren onbetaalbaar als geschiedkundige, politieke en culturele voorbereiding op onze verhuis naar het Midden-Oosten. Ze maakten dat ik niet met een naïef oriëntalisme voet aan wal zette in Libanon, maar wel met een ontluikend besef van de complexiteit van deze regio waar beschavingen uit alle windrichtingen elkaar al millennia lang kruisen. Het zorgde ervoor dat ik de verhalen van Syrische vluchtelingen beter kon volgen, dat ik met de kruidenier om de hoek geïnformeerd kon redetwisten over zijn complottheorieën omtrent zionisten, en dat ik de gevoelige achtergrond kende van de intercommunale spanningen die we opmerkten tussen de verschillende religieuze gemeenschappen in Libanon: maronieten, sjiieten, soennieten en droezen.

Het derde boek dat de AI-professor mij uitleende kwam echter als een verrassing, aangezien ik godsdienst altijd als een taboe heb ervaren aan de universiteit. Dat boek dompelde mij onder in de rijke christelijke geschiedenis van het Midden-Oosten. In mijn onachtzame verbeelding had die regio een vlotte overgang gemaakt van de heidense wereld van de oudheid naar het islamitische kalifaat, zonder noemenswaardige christelijke aanwezigheid voor- of nadien. Ik had wel al gehoord over koptische christenen in Egypte en kende ook het Byzantijnse Rijk, maar de christelijke wereldgeschiedenis leek mij toch vooral een westerse aangelegenheid. Het avontuurlijke reisverslag van Brits geschiedkundige William Dalrymple bracht daar echter verandering in. In zijn boek In de schaduw van Byzantium beschrijft hij een zes maanden durende trektocht, waarbij hij in de woelige jaren 90 met de klok mee door het oostelijke Middellandse Zeegebied reisde, van Griekenland en Turkije, waar hij verwikkeld raakte in de Koerdische verzetsstrijd tegen de Turken, over Syrië, Libanon, en Israël/Palestina, tot Egypte, waar Dalrymple zijn reis beëindigde in een klooster dat net aangevallen werd door islamisten. In zijn reisverslag beschrijft hij met levendige bewoordingen een regio vergeven van kerken en kloosters, sommige meer dan zeventien eeuwen oud en ononderbroken in gebruik. Zo is er het klooster van Onze-Lieve-Vrouw van Saidnaya in Syrië, dat midden de zesde eeuw gebouwd werd en waar Dalrymple bij zijn bezoek bijna vijftien eeuwen later tot zijn verbazing zowel christenen als moslims aantrof die tot de Heilige Maagd baden om een zwangerschap. Volgens de nonnen had Maria namelijk al heel wat onvruchtbare moslimvrouwen genezen die de nacht doorbrachten voor een icoon – een religieuze afbeelding – van de maagd. Het is maar de vraag wat er na de Syrische burgeroorlog overblijft van deze religieuze tolerantie, in de jaren 90 al een zeldzaam overblijfsel uit de Ottomaanse tijd. Groeperingen als IS verdreven en vermoordden massa’s christenen in Syrië en vernielden allerlei kloosters en kerken. Zo werd een Libanese orthodoxe monnik bij wie ik in Beiroet studeerde door IS ontvoerd, samen met enkele nonnen. Zij werden godzijdank na twee verschrikkelijke dagen ontzet door, geloof het of niet, Hezbollah, de sjiitische Libanese militie die door de meeste westerse landen als terroristische organisatie wordt aangeduid en die het niet altijd goed voorheeft met de christenen van Libanon.

Naast verschillende eeuwenoude maar nog levendige christelijke gemeenschappen ontdekte Dalrymple op zijn reis nog veel meer christelijke gebouwen die in verval lagen, of die zelfs actief vernield werden of omgevormd tot moskeeën. Zo verging het ook de Armeense kerken en kloosters in Turkije, waar de overheid haar gruwelijke genocide op christenen nog steeds ontkent en poogt alles wat wijst op een eeuwenoude Armeense aanwezigheid te doen verdwijnen. Alleszins, de overvloed aan antieke christelijke architectuur en al even oude gemeenschappen die Dalrymple in zijn boek beschrijft, openden mijn ogen voor het feit dat het Midden-Oosten al tweeduizend jaar lang een ononderbroken, prominent en rijk christelijke aanwezigheid kent, ook al is die christelijke wereld vandaag sterk in verval. Ik begreep ook dat het Midden-Oosten al bijna even lang bewoond wordt door monniken.

* * *

Op zijn rondreis volgde Dalrymple de voetsporen van Johannes Moschos van Damascus en de Arabier Sophronius de Sofist. Dit waren twee christelijke monniken die aan het einde van de zesde eeuw een gelijksoortige rondreis maakten langs de kloosters, grotten en kluizenaarswoningen van het Byzantijnse rijk. Toen al was die wereld de erfgenaam van meer dan twee eeuwen staatschristendom en vijf eeuwen opeenvolgende generaties christenen. Dat leverde een indrukwekkend patrimonium op om te bezoeken, van de Hagia Sophia in Constantinopel, die duizend jaar lang de grootste kerk ter wereld zou zijn, over het klooster van Saidnaya, dat Moschos en Sophronius net als Dalrymple bezochten, tot het enorme Katharinaklooster in de Sinaï, op de plek waar Mozes ooit God in de brandende braamstruik ontmoet zou hebben. Ter vergelijking, de regio die nu België heet werd pas gekerstend ten tijde van Moschos’ reis, in navolging van de Frankische vorst Clovis. De gebieden boven de Rijn werden pas in de daaropvolgende eeuwen christelijk. Het Byzantium van Moschos en Sophronius eind zesde eeuw was voor onze pas bekeerde voorouders een bijna mythische stad, het symbool van de allerhoogste beschaving en erfgenaam van een rijke christelijke geschiedenis, ook al was de Byzantijnse wereld toen eigenlijk haar glorietijd al voorbij. Enkele decennia later zou het Sophronius zijn die als patriarch van Jeruzalem de sleutels van de stad overhandigde aan de veroverende kalief Omar.

Op het einde van zijn leven schreef Moschos een reisverslag van hun tocht, getiteld De weide, met honderden verhalen van wonderwerkende heiligen, wijsheden van woestijnasceten en een inkijk in het dagelijkse leven van gewone mensen uit een vergeten tijdperk. Een van de markantste fenomenen van die tijd zijn de pilaarheiligen of stylieten. De eerste gekende pilaarheilige was Simeon Stylites de Oudere, een Syrische monnik uit de vierde eeuw die op heel jonge leeftijd zijn intrede deed in een klooster. Hij werd daar echter al snel de deur gewezen vanwege zijn overdreven ascese – een strenge levenswijze waarbij men zichzelf allerlei aardse genoegens ontzegt, zoals voedsel, slaap en sociaal contact. We weten niet om welke specifieke praktijken het ging, maar volgens de overlevering spendeerde hij kort na zijn uitzetting de vastenperiode voor Pasen zonder eten en drinken in een hut en probeerde hij zo lang mogelijk recht te blijven staan, totdat zijn ledematen het begaven. Het is vermoedelijk een indicatie van de extremen die hij in het klooster opzocht. Wanneer Simeon zijn hut verliet, trok hij naar een grot in de woestijn, waar hij afgezonderd zijn geestelijke discipline verder wilde doordrijven. Geruchten over zijn levenswijze trokken echter steeds meer pelgrims aan die hem in de woestijn kwamen opzoeken om zijn ascese te bewonderen en hem om raad en gebed te vragen. Het resultaat was dat Simeon nog maar weinig tijd over had voor de contemplatie van God, hetgeen zijn uiteindelijke doel was. Om aan de mensenmassa te ontsnappen besloot hij daarom op een van de pilaren van een nabijgelegen ruïne te gaan leven en bouwde er een klein platform op. Zo kon hij zichzelf naast voedsel en andere lichamelijke geneugten ook de bewegingsvrijheid ontnemen en zouden mensen hem niet meer lastigvallen. Zo hoopte hij alleszins. Die eerste pilaar voldeed namelijk niet – hij was maar drie meter hoog – en Simeon bouwde daarom verschillende platformen op steeds hogere pilaren, de laatste meer dan 15 meter hoog. Daar bracht hij de laatste 35 jaar van zijn leven door en stierf er uiteindelijk in gebedshouding. Alleen was zelfs die pilaar niet voldoende om te ontsnappen aan de steeds grotere massa bewonderaars en volgelingen die zich rond hem verzamelde. Daarom hielden zijn volgelingen de bezoekers in de ochtenden op een afstand, zodat de heilige op z’n minst enkele uren het geroezemoes gespaard bleef en hij zich geconcentreerd aan contemplatie en gebed kon wijden. ’s Namiddags predikte Simeon dan tot de menigte een vaak verbazend nuchtere boodschap, gezien zijn ascetische uitspattingen, bol van gezond verstand, en verleende hij audiëntie aan individuen die hem via een lange ladder moesten benaderen. Men bracht hem ook dagelijks etenswaren via die ladder.