Colofon

Helder Camara

Auteur: Eduardo Hoornaert
Vertaling: Erik Galle
Coverfoto: portret van Helder Camara (1980) © Album/Jean Pottier/Kharbine-Tapabor
Vormgeving en druk: Halewijn nv
Oorspronkelijke uitgave: Dom Helder Câmara: quando a vida se faz dom, Eduardo Hoornaert
© Paulus Editora, São Paulo, 2021.

De Bijbelcitaten in dit boek werden overgenomen uit de Willibrordvertaling 1995, een co-editie van de Katholieke Bijbelstichting (’s Hertogenbosch) en de Vlaamse Bijbelstichting (Leuven).

© Halewijn nv 2024, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België, www.halewijn.info
In samenwerking met uitgeverij Adveniat, Amalialaan 126-G, 3743 KJ Baarn, Nederland
www.adveniat.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789085287254

Wanneer je schip

lange tijd in de haven

voor anker ligt,

geeft het de misleidende indruk

een huis te zijn.

Wanneer je schip wortel
begint te schieten in de stilstand

eigen aan de kade,

kies dan het ruime sop.

Je moet koste wat het kost

de reizende ziel

van je schip weten te redden,

net als de pelgrim in je ziel.

(Omzendbrief Helder Camara
14/8/1966, III, II, blz. 134)

Inleiding

Deze biografie van Helder Camara schrijf ik meer dan twintig jaar na zijn dood. Een moment waarop de kans toeneemt – zij het nog aarzelend – dat het beeld dat we van hem hebben ten prooi valt aan de genadeloze werking van de tijd. Die kan als geen ander woorden, daden en gebeurtenissen uit het collectieve geheugen doen verdwijnen. Historici hebben het over een periode van twintig tot vijftig jaar om uit te maken of een gebeurtenis die als belangrijk wordt beschouwd, of het leven van een persoon die als opmerkelijk gezien wordt, de tand des tijds werkelijk doorstaat.

Vanuit dit oogpunt kan deze biografie als enigszins voorbarig worden weggezet. Ze draagt inderdaad onvermijdelijk de sporen van een gebrek aan historisch perspectief. Twintig jaar is onvoldoende om te beoordelen wat echt belangrijk was in iemands leven en wat de vernietigende werking van de tijd kan doorstaan. Het is noodzakelijk een afstand in te bouwen om vrijer te staan tegenover indrukken die tijdsgebonden en onvermijdelijk subjectief zijn. De biografie die hier voorligt, kan dan ook eerder beschouwd worden als voorbereidend werk, zoals de werken die in de bibliografie zijn opgenomen, naast nog andere werken die mij onbekend zijn. Het is niet mijn bedoeling een dwingende prognose uit te tekenen, noch een definitief woord te spreken. Alleen de toekomst kan ons vertellen of Helder Camara werkelijk boven de tijd uitstijgt en welke plaats hij zal innemen te midden van de figuren die de menselijke geschiedenis markeren. Voorlopig is het nog te vroeg om te zeggen dat Helder Camara een ‘historische figuur’ is.

Een complexe persoonlijkheid

Helder is geen personage om in één oogopslag te doorgronden. Iemand die erin slaagt om de militairen – tussen 1964 en 1984 de ‘heersers over Brazilië’ – te intimideren, die suggesties durft te doen aan de paus en die zich net zo rustig door de gangen van het Vaticaan voortbeweegt als door de steegjes van Recife, heeft iets bijzonders. Zijn naaste medewerkers in Rio de Janeiro en Recife staan meer dan eens perplex over deze gehoorzame anarchist, ‘wanordeling’ te midden van orde, vreedzame revolutionair, achterdochtige enthousiasteling, nederige leider, ernstige grappenmaker, sluwe vriend. Hij is iemand die zijn bisschopsambt uitoefent op een manier die moeilijk past in traditionele schema’s. Een persoonlijkheid die zich gemakkelijker laat omschrijven als ‘polyfoon’ dan als ‘symfonisch’, niet altijd volgens de regels of harmonieus. Mystiek, intellectueel, man van dialoog, ironisch, retorisch, theatraal, sterk gesticulerend, dramatisch. Helder is niet vies van de microfoon of televisiecamera, hij is sterk communicatief in zijn persoonlijke omgang, teder en vol emotie tegenover zwakken en weerlozen. Hij is een verzoener en samenzweerder, opzichtig en nederig, activist en contemplatief tegelijk, gehoorzaam en sluw, een democratisch demagoog. Hij praat met bloemen, weerbarstige struiken en glimmende kiezels en schrijft meer dan zevenduizend kleine gedichtjes die we terugvinden in zijn Omzendbrieven. Zelf omschrijft hij zich als een intuïtief iemand: ‘in mijn leven is er een leerstellige basis, ik heb het gevoel dat die coherent en stevig is, daarnaast bezit ik ook een sterke intuïtie’ (Omzendbrief 23–24/4/1971, V, III, blz. 228).

Zildo Rocha, vriend van oudsher, drukt in de memoires die hij in 2019 publiceerde zijn verwondering uit na het bijwonen van een van de vele ‘one man shows’ van de bisschop, die al verzwakt was door zijn leeftijd (het moet eind 1983 zijn geweest, toen Helder de 75 naderde): ‘Ik luisterde met verbazing naar hem, vergeefs trachtte ik de grenzen tussen werkelijkheid en fantasie af te bakenen in het lange, brede betoog van deze duizelingwekkende man die zich voortbeweegt op ideeën, ze berijdt als een paard, ze tot de grond maakt waarop hij loopt, om ze uiteindelijk om te zetten in tastbare, concrete realiteit.’ Een tijd later, na een bezoek aan de bisschop, onderneemt Rocha een poging om diens persoonlijkheid te beschrijven: ‘Zijn persoonlijkheid? Kunnen we bij deze man wel over één enkele persoonlijkheid spreken? Of moeten we besluiten dat er meerdere zijn, en dat alleen een team van historici in staat is de wegen in kaart te brengen die hij bewandelde en zijn betekenis te peilen? Hoe kunnen we vanuit één gezichtspunt of met één blik zowel de geestelijke, de politicus, de middeleeuwse mysticus, de dichter, de sluwe vos begrijpen, die allen schuilgaan in die ene dom Helder?’ (Rocha, 2019, annotatie 694, blz. 565–566).

In luttele seconden schakelt Helder over van ernstig naar vermakelijk, van overtuigend naar vertrouwelijk, van beschuldigend naar verzoenend, van zelfverzekerd naar achterdochtig, van nederige en trouwe dienaar van de Kerk naar criticus, van belerend naar ironisch, van priester naar ongelovige. Hoeveel levens, hoeveel meningen, hoeveel gevoelens kunnen er huizen in eenzelfde lichaam? ‘Een lichaam’, zo merkt Zildo op, ‘dat alles in zich opneemt, ook al gaat het gebukt onder de jaren en onder ziekte’ (Rocha, ibidem). De sluwe vos die zich aftekent in het getuigenis van Zildo Rocha is een geraffineerde, creatieve en vaardige onderhandelaar in netelige situaties. Iemand die een van de meest angstaanjagende wapens weet te hanteren, gebruikt door mensen die het gelijk aan hun kant hebben maar vaak machteloos zijn: ironie.

Helder is geen held. Zijn ironie wil anderen niet aansteken, ze wil aanzetten tot reflectie en actie. Strikt genomen heeft de ironische Helder geen volgelingen; hij heeft metgezellen, samenzweerders, zowel mannen als vrouwen. Hij brengt ironie in de dialoog binnen. Op het podium maakt hij contact met het publiek en zo weet hij de mensen aan zijn kant te krijgen. Helden, patriotten en gewapende strijders, die de oorlog, het zwaard, de angst, de dood en de religie verheerlijken, kijken hun publiek niet aan. Als helden nemen ze anderen op sleeptouw. Hun levens staan in het teken van de afwikkeling van drama’s vol spanning, maar stellen weinig voor als het gaat over voordelen voor de samenleving. Wie het juiste pad bewandelt, is veel minder heldhaftig en is eerder schelmachtig. Hij is bereid om aan de onderhandelingstafel plaats te nemen en de dialoog open te houden, zonder daarbij de mensen uit het oog te verliezen waarover het gaat. Wie erin slaagt zijn gesprekspartner uit te nodigen om deel te nemen aan het gesprek en uiteindelijk mee te werken aan een verstandiger samenleven als mens, heeft een overwinning behaald (al is die altijd tijdelijk en voorbijgaand).

Ik treed de getuigenis van Zildo Rocha bij. Bisschop Helder, zoals ik hem gedurende zestien jaar in Recife heb leren kennen, bezit de behendigheid en elegantie van een ervaren voetballer. Hij weet hoe hij met de bal moet omgaan, doet alsof hij zich van rechts naar binnen begeeft, maar komt dan plotseling van links. Hij speelt de bal terug, weet zich vrij te maken van de benen van de tegenstander en schiet. Het dribbelen zat al in zijn lichaam, elegant en subtiel, verrassend en vol schijnbewegingen. Misschien is dit een erfenis van generaties zonder macht. Niet in staat om de situatie voor zichzelf te veranderen, worden ze geconfronteerd met het alternatief: doen alsof, de aandacht afleiden. Dit doen alsof je het ergens mee eens bent, om de aandacht van de agressor af te leiden in de hoop wat ruimte te creëren om te leven, dat is een van de meest verfijnde, subtiele kunsten, die we doorheen dit hele boek zullen volgen. We worden aangetrokken door het gedribbel van Helder Camara tussen legergeneraals, bazen van de suikerfabrieken, bisschoppen, kardinalen en pausen door. In hoofdstuk zes, onder de titel ‘Helder weet te verrassen’, vertel ik enkele concrete verhalen.

Ik moet toegeven dat ik Helder grondiger heb leren kennen door het herlezen van zijn teksten ter voorbereiding op dit boek dan door het persoonlijk contact in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. De teksten onthullen dimensies van zijn persoonlijkheid die ik in ons contact niet in al zijn rijkdom had weten te vatten. Ik ben bang dat het boek dat ik nu deel met het publiek aan hetzelfde euvel lijdt. Ik heb immers niet alles gelezen wat Helder geschreven heeft en ik ken niet alle lotgevallen die hem tijdens zijn leven ten deel zijn gevallen.

Omzendbrieven, Cartas Circulares, gericht aan een groep vrouwen die hem sinds de jaren 1940 van dichtbij of veraf volgden, maken de hoofdmoot uit van wat Helder Camara geschreven heeft. Deze brieven zijn niet bedoeld voor het nageslacht, noch willen ze een dialoog aangaan met de intellectuele stromingen van die tijd, noch zetten ze strikt genomen zijn gedachten op een systematische manier op een rijtje. Het schrijven van deze brieven is sterk beïnvloed door de omstandigheden. De Coleção das Obras Completas (verzameling van de volledige werken) van Helder Camara, waarvan de uitgave in boekvorm nog lopende is, bundelt de Omzendbrieven die hij voornamelijk tijdens de nachtwaken schreef, vanaf het moment dat hij naar Rome ging om deel te nemen aan het Tweede Vaticaans Concilie in 1962 (de eerste Omzendbrief dateert van 13–14 oktober 1962). Het doel van dit schrijven is contact te houden met de groep die ik hierboven noemde, bestaande uit vrouwen uit de middenklasse van Rio de Janeiro, die hem al vergezelden sinds de jaren 1940, toen hij nog ‘priester Helder’ was. Na het Concilie zet hij deze correspondentie verder, ook met lezers in Recife, tot in de jaren 1980 (in de loop van de jaren minder frequent). Vandaag tellen we in totaal 2.122 Omzendbrieven, in 13 delen (1964–1969) die gedrukt werden door officiële uitgeverij van de staat Pernambuco. De laatste brief dateert van 24–25 januari 1970. De delen daterend van 1970 en 1975 zijn al gedigitaliseerd en online beschikbaar. Ze wachten nog om gedrukt te worden. Voor zover ik weet, bestaan de Omzendbrieven vanaf 1976 alleen in geschreven versie.

De handgeschreven brieven – altijd met een vulpen (Helder gebruikte nooit een balpen) – gaan van hand tot hand, van lezer tot lezer. In de loop van de jaren geraken steeds meer uiteenlopende mensen geïnteresseerd in wat de bisschop meemaakt en in zijn overpeinzingen. Dit zowel in Rio de Janeiro als, sinds 1964, in Recife. Zoals professor Luiz Carlos Marques, redacteur van de eerste drie delen benadrukt, is de belangrijkste reden voor de Omzendbrieven ‘de zorg voor de Familie’ (zo noemt Helder deze groep vrouwen). Helder weet dat zijn Omzendbrieven het risico lopen ooit gedateerd te zijn. In een Omzendbrief van 25 februari 1965 vraagt hij zich af: ‘Welke indruk zullen deze Omzendbrieven maken binnen tien, twintig, dertig jaar?’ (I, II, blz. 212).

Na verloop van tijd wekken de talrijke gedichten waar ik in de omzendbrieven op stoot mijn interesse. Ik heb slechts een klein aantal van de 7.547 gedichten gelezen die zich momenteel in het archief van het Dom Helder Camara Instituut in Recife bevinden (Rocha, 2019, blz. 158–159). Ik neem er een aantal op in het tiende hoofdstuk van deze biografie. In die gedichten leren we een andere Helder kennen, minder bisschoppelijk, minder kerkelijk, universeler, meer getekend door het lijden, ‘menselijker’.

Bestand tegen de tijd

Brieven verouderen snel, ze dragen de sporen van communicatie tussen concrete mensen in een bepaalde periode. Bovendien is de taal die Helder in zijn correspondentie hanteert typisch die van een katholieke geestelijke, opgeleid in het eerste deel van de twintigste eeuw. In een schrijven dat zo sterk gebonden is aan tijd en ruimte, wil ik redden wat de tand des tijds doorstaat en overeind blijft. Dit is de taak die ik mezelf opleg in deze biografie.

Het archief van de geschriften van Helder Camara, dat wordt bewaard in het Dom Helder Camara Documentatiecentrum (CEDHeC) in Recife, bevat niet alleen zijn Omzendbrieven. We vinden er ook andere belangrijke documenten. In zijn vroege jaren in Rio de Janeiro (vanaf 1936) schrijft priester Helder – hij is verslaafd aan lezen – altijd bedenkingen in de kantlijn van de boeken die hij leest. Daarnaast schrijft hij ook overdenkingen, preken en commentaren neer. Allemaal op kleine velletjes papier. Een van zijn medewerkers van het eerste uur in 1940, Virgínia Lacerda, ziet de waarde van deze handgeschreven notities. Zij typt ze uit en maakt er omvangrijke brochures van. Bij haar thuis wanneer de meisjes van het ‘verborgen apostolaat’ op vrijdag samenkomen, geeft ze commentaren bij deze teksten. Kort voor haar dood in 1950 bezorgt ze haar brochures aan Cecília Monteiro, de secretaresse van bisschop Helder. In het tweede hoofdstuk doe ik dit verhaal uit de doeken. Op deze manier worden de eerste ‘Meditaties van priester José’ tot op vandaag bewaard in het Dom Helder Camara Instituut in Recife, de meeste zijn nooit gepubliceerd.

Zoals ik hierboven al aanhaalde, staat iedereen die iets wil leren over het leven van Helder Camara voor de uitdaging om zich verder te begeven dan de onvermijdelijke broosheid en het tijdsgebonden karakter van zijn uitspraken. We bevinden ons meer dan twintig jaar na zijn dood, in een tijd waarin veranderingen – ook in de manier van denken en uitdrukken – snel gaan. Het spreken van Helder Camara is, net als elk menselijk discours, gebonden aan de onvermijdelijke grenzen van tijd en ruimte. Dat kan niet anders. De gebondenheid aan de tijd maakt zijn uiteenzetting breekbaar, een broosheid die elk menselijk spreken kenmerkt. Het is niet moeilijk, zelfs binnen het korte tijdsbestek van iets meer dan twintig jaar, vast te stellen hoe taal verandert en hoe de gehanteerde taal het denken en de spiritualiteit van een katholiek priester in de twintigste eeuw weergeeft. Veel mensen zullen het bijvoorbeeld wat vreemd vinden dat Helder schrijft dat het belangrijkste moment van de dag de heilige eucharistie is, of dat hij stelt: ‘Ik zou honderd keer mogen geboren worden, honderd keer zou ik priester worden.’ De tijd gaat snel, ook de geplogenheden in onze samenleving veranderen in hoog tempo. Dat hij zeven jaar doorbracht op een traditioneel seminarie tijdens zijn opleiding tot geestelijke, heeft een onuitwisbare stempel gedrukt op het leven van Helder, en dat kan ook niet anders. Volgens mij is het belangrijk om uit de lotgevallen van een voorbijgaand leven een boodschap te distilleren met een blijvend karakter.

Lees dit boek niet als een eerbetoon. Het is vooral een weergave van de opeenvolgende uitdagingen waarmee Helder tijdens zijn leven geconfronteerd werd. Als Helder één fundamentele boodschap voor ons heeft, dan is het deze: het leven is een uitdaging. Je moet het leven aangaan. Als deze biografie iets voor ogen heeft, dan is het laten zien dat de buitengewone toewijding van Helder Camara niet ‘uit de lucht is komen vallen’. Ze is het resultaat van een lange en vaak veeleisende inzet, van de moed om opeenvolgende uitdagingen aan te gaan en nooit op te geven. Daarom loont het de moeite om de verschillende periodes in zijn leven te overlopen, het onverwachte te ervaren, de aarzelingen te proeven en de durf en de overwinningen in kaart te brengen.

Wat niet voorbijgaat

Wanneer de gebeurtenissen uit het leven van Helder de revue passeren, zal je daarin iets ontdekken dat blijft, dat niet voorbijgaat. Iets absoluuts. De constante in zijn leven is dat Gods aanwezigheid erin verweven zit. Door de jaren heen had Helder de moed om de ene deur van zijn innerlijke woning na de andere voor God te openen. Dit geleidelijk, door de jaren heen. Dit is een riskante onderneming, want God komt niet ongestraft iemands leven binnen. God is een kraker, Hij komt om te blijven, Hij vestigt zich. Iedereen die God op zo’n systematische en hardnekkige manier zijn hart laat binnendringen (vooral door de nachtwakes door de jaren heen) zal nooit nog van Hem verlost raken. Er rest daarom nog maar één weg om te gaan: voorwaarts, met alle risico’s die daaraan verbonden zijn, langs wegen vol spanning, conflict, vernedering, laster, lafheid, hypocrisie en doodsbedreigingen. Maar tegelijkertijd tonen zich op deze manier nieuwe horizonten, voor hemzelf alsook voor de mensheid.

Dat realiseerde ik me na me te hebben verdiept in zijn brieven. Beetje bij beetje maken de gedichten in de brieven een sterke indruk op me. De zogenaamde ‘Meditaties van priester José’ die in het tiende hoofdstuk aan bod komen, zijn tijdlozer dan de andere inhoud van zijn brieven. Terwijl zijn schrijven onvermijdelijk getekend is door wat voorbijgaat, een opsomming is van namen van mensen, van plaatsen en gebeurtenissen die tijdelijk zijn en snel door de vergetelheid worden opgeslokt, hebben de gedichten een tijdlozer gehalte.

In zijn gedichten trekt Helder zijn sandalen uit:

Ze zouden me gek

verklaren als ik overal
op blote voeten liep.

Toch beval Jij Mozes

om zijn sandalen uit te doen,

want het land dat hij betrad was heilig …

Ken jij ergens
een stuk land,
een stukje grond
waar je je niet

op blote voeten

moet begeven?

(Omzendbrief 13–14/3/1971, V, III, blz. 127).

In het boek Exodus 3, 1–8a; 13–15, doet Mozes zijn sandalen uit bij het betreden van heilige grond. Hij bevindt zich niet in een heiligdom waar je knielt met je handen gevouwen voor een God die op een Assyrische, Babylonische, Egyptische, Perzische, Griekse, Romeinse, orthodoxe of katholieke troon zetelt. Helder herkent zichzelf niet in een God Pantocrator (almachtig), Kurios (heer) of Despoot (soevereine heer). Voorstellingen uit de oude religies van het Midden-Oosten die uiteindelijk het Byzantijnse christendom besmetten, de islam van de zevende eeuw na Christus, de christelijke heerschappijen ‘Dei gratia’ (bij de gratie Gods) van de Middeleeuwen, zelfs het christendom van vandaag. Helder voelt zich niet aangesproken door een God van het knielen, van gevouwen handen, van ogen die gesloten zijn of discreet naar beneden gericht (men ‘kijkt’ niet naar de keizer), van eerbiedige stilte, van voorgeschreven gebaren en kleding die stammen uit een oude Perzische traditie gekenmerkt door sterke terughoudendheid. We vinden dit terug in het Griekse ‘Kurios’, het Latijnse ‘Dominus’, de ‘Heer God’ in onze liturgische taal (want de liturgie draagt veel geschiedenis in zich). Hij knielt niet voor de God die op een hemelse troon zit, omringd door een schare van engelen en heiligen en menselijke wezens die er alles aan doen om hun onderwerping en toewijding te tonen door middel van offers, door de beste vruchten van de aarde af te staan, een deel van de kudde aan te bieden als brandoffer, ongerepte slachtoffers te offeren, hun handen op te heffen in smeekgebed. Hoewel gezegd moet worden dat de Jezusbeweging zich vanaf het begin resoluut distantieerde van deze oude praktijken, moeten we ook erkennen dat het oude beeld van een strikt oordelende God al heel snel weer zijn opwachting maakt. Dit al in de tweede eeuw na Christus met bisschop Ignatius van Antiochië (die weer het jargon van de offertaal hanteert), in de derde eeuw met bisschop Cyprianus, in de vijfde eeuw met Augustinus en vele anderen. Met als hoogtepunt Anselmus van Canterbury in de elfde eeuw, die offerpraktijken weer in het christendom introduceert.

Helder trekt zijn sandalen uit, net als Mozes. Hij behoort tot de generatie die afscheid neemt van het offerende, ceremoniële en boetvaardige christendom. Hij gaat op zoek naar een God die begaan is met het lot van de mensheid en die zich laat raken door de achtergestelden. Om daar te geraken, moet hij in zijn leven het ene na het andere obstakel weten te overwinnen. Het begin is moeilijk: verleid door een autoritair katholicisme vindt hij slechts moeizaam zijn weg (hoofdstukken 2 en 3). Hij wordt op goede weg gezet door lectuur die hem de weg toont van de democratie en tegelijk ook de heersende ontwikkelingsideologie in twijfel trekt (hoofdstuk 3). In 1955, op 46-jarige leeftijd, breekt het Evangelie in zijn leven binnen. Hij ontdekt de wereld van ‘de stemlozen en de kanslozen.’ Dit vormt een keerpunt (hoofdstuk 4). Tussen 1962 en 1965 wordt hij door zijn deelname aan het Tweede Vaticaans Concilie een internationaal gekende figuur in kerkelijke kringen (hoofdstuk 5). Hij die altijd weet te verrassen (hoofdstuk 6), verruilt in 1968 het bisschoppelijk paleis voor een kleine sacristie (hoofdstuk 7) en start met de beweging Encontro de Irmãos, Broeders van de ontmoeting (hoofdstuk 8). Aan het begin van de jaren 1970 is hij al een figuur met wereldnaam, vooral door zijn internationale reizen en conferenties voor een groot publiek, waarin zijn spreken een universalistisch karakter krijgt (hoofdstuk 9). Gedurende al deze jaren wordt hij bijgestaan door ‘priester José’, zijn alter ego, die hem ideeën aan de hand doet, bepaalde stellingnames influistert en zijn poëzie inspireert (hoofdstuk 10). Op 69-jarige leeftijd neemt hij een nieuwe wending: hij lanceert de beweging ‘Abrahamitische minderheden’, misschien wel zijn belangrijkste initiatief voor ons vandaag (hoofdstuk 11). In de jaren tachtig neemt zijn fysieke en mentale kracht af en op 90-jarige leeftijd overlijdt Helder Camara in Recife. Zijn nalatenschap kan in drie woorden worden samengevat: God, universalisme, revolutie (hoofdstuk 12).

hoofdstuk 1

De seminarist Helder

De zoon van mevrouw Adelaide

Helder Camara wordt in 1909 geboren in een relatief welstellende familie in Fortaleza in de Braziliaanse provincie Ceará. Zijn vader, João Eduardo Torres Camara Filho, is boekhouder bij Casa Comercial Boris Frères, een belangrijke financiële instelling met connecties tot in het hoogste bestuur van de toenmalige provincie Ceará. Door zijn functie heeft João Eduardo Camara contacten met de elite. Hij is daarnaast ook journalist en theatercriticus, liefhebber van de Franse cultuur en lid van de vrijmetselaarsloge van Fortaleza. De grootvader van Helder, luitenant-kolonel João Eduardo Torres Camara, is oprichter van de belangrijkste krant van de staat Cearà, A República, de spreekbuis van de oligarchie van Accioly, die tussen 1896 en 1912 het bestuur van de provincie in handen heeft.

De moeder van Helder, Adelaide Rodrigues Pessoa, is de dochter van een kleine landeigenaar in het binnenland van Ceará. In haar huis runt ze een lagere school die gesubsidieerd wordt door de overheid. Deze subsidie stelde haar in staat een huis te kopen met een grote voorkamer, ideaal voor de lessen. Ze ontvangt een bescheiden salaris en een kleine bijdrage voor de onkosten voor de school. In een van zijn Omzendbrieven, gedateerd op 2–3/1/1974, ter gelegenheid van de honderdste geboortedag van zijn moeder, schrijft Helder, verwijzend naar zijn kindertijd: ‘Ik ben in een school geboren.’ Mevrouw Adelaide heeft ook de leiding over de keuken en de wasserij. Ze zorgt dat er voorzien wordt in de noodzakelijk en regelmatige aanvoer van brandhout, water en fruit. De familie beschikt over verschillende dienstmeisjes en dragers die voedsel van de markt aanbrengen en zorgen dat er water is om te drinken en om zich te wassen.

Het elfde kind (van de dertien) van het koppel krijgt een merkwaardige naam. Bij het doorzoeken van de boekhouding van de firma Boris Frères stoot João Eduardo op een naam die verwijst naar een zeehaven in het noorden van Nederland, Den Helder. Hij vindt dat een mooie naam en besluit de pasgeborene Helder te noemen. Zijn moeder had hem liever de naam José gegeven, maar de keuze van zijn vader haalt het.

De jongen wordt reeds jong gedoopt en naarmate hij opgroeit, neemt hij deel aan de gebruikelijke religieuze praktijken: de eucharistie op zondag en kerkelijk feestdagen, de jaarlijkse biecht, catechismuslessen (die hij samen met zijn broer Mardônio volgt op het seminarie van Prainha). Maar het zijn vooral de religieuze praktijken thuis, in handen van mevrouw Adelaide, die zijn kindertijd kenmerken: de rozenkrans ’s nachts, ‘in de gang met uitzicht op de sterrenhemel’, de speciale maanden mei (de maand van Maria) en juni (de maand van Jezus’ hart en van Johannes) en het feest van Kerstmis. Hoewel hij de ring van een vrijmetselaar om zijn vinger heeft, is zijn vader niet antiklerikaal. Als zijn zoon Helder uiting geeft aan zijn wens om priester te worden, spreekt hij woorden die zijn hele leven in Helders hoofd en hart bewaard blijven: ‘Een priester is een man die er niet bij hoort.’

Op Allerzielen 1970 (Omzendbrief 2/11/1970, V, II, blz. 180–192) haalt Helder herinneringen op aan zijn leven in het herenhuis aan de Avenida Sena Madureira 92, dat zijn vader van Boris Frères had geërfd voor bewezen diensten in de loop der jaren. Daar heeft hij in de eerste jaren van zijn leven speciale zorg nodig van een kindermeisje (een moeder die hem borstvoeding gaf), omdat hij vaak ziek is. In de achtertuin stroomt de Pajeú, die tot op de dag van vandaag de stad Fortaleza in tweeën snijdt, onzichtbaar en begraven in cement. Het is daar dat de jongen zichzelf ontdekt als dichter in wording. Hij maakt bootjes van bananenbladeren die hem op de stroom meevoeren naar Parijs, Rome en Venetië en de meest ongelooflijke bestemmingen.

Zoals meestal het geval is bij gezinnen uit de middenklasse in Brazilië, leeft het gezin Torres Camara op een ongecompliceerde manier samen met mensen uit een veel lagere sociale klasse, afkomstig van slaven. Ik had het al over het kindermeisje. De jonge Helder neemt de omgangsvormen van de familie over en onderhoudt hartelijke, vriendelijke relaties met de bedienden die voor de familie werken, de dienstmeisjes, de vrouwen die de was doen, de koks en dragers die geregeld aan huis komen. In deze relaties wordt nooit de onzichtbare sociale barrière van ongelijkheid overschreden. In het volgende hoofdstuk leg ik meer in detail uit hoe hierrond bij de familie Camara een onbewuste vanzelfsprekendheid leeft, net zoals dat het geval is in heel Brazilië. De eerste vijfentwintig jaar van het priesterleven van Helder worden gekenmerkt door een blinde vlek op sociaal en politiek vlak. Pas rond 1955 zal die doorbroken worden. Ik sta daar in het vierde hoofdstuk bij stil. Het buitengewone aan het leven van Helder Camara bestaat juist in het opduiken van iets dat erg voor de hand ligt, maar zoveel jaren verborgen is geweest. Er is het plotselinge besef van iets dat er altijd al was, maar ontkend werd, een vanzelfsprekendheid die lange tijd onder de mat is geveegd.

Gedurende zijn hele leven heeft Helder een immens heimwee naar degene die hij graag Magaidinha noemt, een naam die is afgeleid van Margarida, de naam van de moeder van Don Bosco. Er wordt verteld dat iemand de jonge priester Helder wel eens Dom Bosque noemt. Hij lijkt dat leuk te vinden, want hij begint zijn moeder Adelaide Margarida, Magaidinha te noemen. In de nacht van 23 augustus 1970 schrijft hij, terugdenkend aan de dood van zijn moeder vijfendertig jaar tevoren: ‘Magaidinha, Magaidinha! Hoe sterk blijft de herinnering aan jou nog leven in mijn geest en hart! Hoe dank ik de Vader voor je stille, discrete, maar zo waardevolle en diepgaande voorbeeld!’ (Omzendbrief V, II, blz. 72). Later, in 1974, staat hij geruime tijd stil bij de eerste jaren van zijn leven. Het beeld van zijn moeder komt opnieuw naar boven: ‘Wie leerde mijn moedertje zo ruimdenkend te zijn, wars van moralisme dat in alles zonde bespeurt? Ik was nog een kind toen ze op een dag tegen me zei: “Je zult mensen ontmoeten die zeggen dat dit hier (en ze wees naar haar gelaat) door God is gemaakt; en hierover (ze wees naar haar borsten) zullen ze zeggen dat ze het niet weten; maar dit (en ze wees naar de streek van haar nieren) is volgens hen zeker door de duivel gemaakt.” En ze besloot: “Geloof het niet, mijn zoon: van top tot teen zijn we door God gemaakt.” Meer dan eens herhaalde ze tegen mij dat wat ons lichaam betreft er geen lelijke, onfatsoenlijke of immorele delen bestaan. “Het menselijk lichaam kan wel op een onfatsoenlijke manier gebruikt worden…” Praktisch gezien verliet mijn moeder het huis alleen voor de eucharistie op zondagen en kerkelijke feesten, en af en toe om inkopen te doen of om familieleden en vrienden te bezoeken die op sterven lagen. Er was één uitzondering: ze nam ons graag mee naar de serenos van carnaval (sereno gaat over de minder uitbundige kant van het feest, die niet zozeer om plezier draait). Ze was heel menselijk. Kijk maar hoe lang de kokkin (Zefinha, bijvoorbeeld), de wasvrouw (Sinhá Domingas) en de leveranciers van brandhout en water het bij ons thuis uithielden. Ik zag hoe zij aandacht had voor de armen, vooral op zaterdag. Haar religieuze praktijken beperkten zich dan wel tot de eucharistie op zondagen en kerkelijke feesten, en de jaarlijkse biecht, maar zij en Paizinho baden en zongen thuis gedurende de maanden mei (de maand van Onze Lieve Vrouw) en juni (de maand van het hart van Jezus). En elke avond, zittend in de gang met uitzicht op de sterrenhemel, bad ze de rozenkrans. Ze was meer dan een christen die er religieuze praktijken op nahield, ze bezat een christelijke geest. Ik kan me niet herinneren dat ik mijn moeder slecht heb horen spreken over iemand, nooit heb ik enige bitterheid in haar hart opgemerkt’ (Omzendbrief 2–3/1/1974, VII, I, blz. 4–6).

De opvoedkundige visie en de morele houding van mevrouw Adelaide schenken ons een inkijk in een lange geschiedenis. Ze is één iemand uit de menigte door de eeuwen heen, iemand uit een eindeloze stoet van mensen met een toegewijde religieuze geest. Hierachter verbergt zich een complexe werkelijkheid. Sinds mensenheugenis hebben twee historische krachten religies aangestuurd: de geest en het instituut. De geest staat borg voor de oorspronkelijke inspiratie, het instituut vormt een onmisbare steun. Een religie functioneert naar tevredenheid wanneer het instituut haar rol vervult om de geest te ondersteunen, die, voortkomend uit de menselijke natuur, zichzelf ontplooit. De juiste balans tussen geest en instituut resulteert in een religie die heilzaam is voor de mensheid.

De geschiedenis van religies is gevuld met voorvallen waarbij het instituut de scheppende kracht van de geest op een zijspoor zet omwille van specifieke belangen, hetzij om de heersende politieke macht te versterken, hetzij om bepaalde belangengroepen te bevoordelen of om ten gunste van hen heilige oorlogen aan te wakkeren.

Ik denk niet dat ik buiten de lijntjes van deze biografie kleur als ik hier een flagrant geval van de toe-eigening van de geest door de krachten van het instituut naar voren breng. Iets wat het christendom in de vierde eeuw stevig getekend heeft. Ik verwijs naar de institutionalisering van de christelijke geest, die de geschiedenis is ingegaan als de ‘Constantijnse wending’.

In die tijd zijn er spanningen binnen de Jezusbeweging. Twee centra, waar de gemeenschappen zich rond verzamelen, betwisten de hegemonie: Antiochië in Syrië en Alexandrië in Egypte. De eersten benadrukken de menselijkheid van Jezus, de laatsten zijn goddelijkheid. Verhitte discussies dreigen de eenheid van de christelijke beweging te verbreken. Daarom besluiten de bisschoppen bijeen te komen om de kwestie te bespreken.

Het gaat hier om een belangrijke onderneming, met niet te onderschatten logistieke inspanningen: reizen, logies, voedselvoorziening enzovoort. Bestuurders van het Romeinse rijk die de evolutie van een beweging die snel groeit en invloed krijgt tot in de verste uithoeken van het Rijk op de voet volgen, realiseren zich dat door logistieke faciliteiten aan te bieden op het gebied van transport en logies voor een groep van naar schatting ongeveer 300 mensen, de keizerlijke instelling de mogelijkheid geeft om het ontluikende christendom te beïnvloeden. Keizer Constantijn, hiervan op de hoogte gebracht, is zeer geïnteresseerd. Snel besluit hij de bisschoppen onderdak aan te bieden in zijn zomerresidentie in Nicea (nu Iznik, in het binnenland van Turkije), niet zo ver van Constantinopel en beter bereikbaar voor wie uit Cappadocië, de kuststeden van Klein-Azië (Smyrna enzovoort), Syrië (Antiochië) en Egypte (Alexandrië) komen. Bovendien beveelt hij dat bisschoppen de reisfaciliteiten moeten krijgen die gereserveerd zijn voor de bekleders van een openbaar ambt, in de vorm van efficiënte diensten via de Romeinse heirwegen.

Uiteindelijk komen 318 bisschoppen bijeen in Nicea in het jaar 325. Ze worden ontvangen volgens hetzelfde protocol als senatoren. Die eerbetuigingen maken een grote indruk op deze mannen die afkomstig zijn van het platteland. Een van hen, bisschop Eusebius van Caesarea (269–339), zet dit alles gedetailleerd op schrift. Hij rapporteert dat toen Constantijn naast enkele bisschoppen op een bank ging zitten, een van hen uitriep: ‘Hij lijkt op Christus!’

De vergadering maakt een keuze in de christologische kwestie en vaardigt een ‘symbolum’ uit (het Griekse woord betekent: het samenvoegen van gebroken stukken van een vaas), een credo dat kiest voor de goddelijke omschrijving van Jezus van Nazareth:

Eén God, almachtige Vader,
één Heer Jezus Christus,
eniggeboren Zoon van God.
Eén in wezen met de Vader.
God uit God. Licht uit licht.
Ware God uit de ware God.

De geloofsbelijdenis overspant de eeuwen en zorgt voor de geboorte van de orthodoxie. Wie echt opgetogen is, is Constantijn. Hij voorvoelt de mogelijke politieke effecten van de eenmaking van de christelijke beweging. Hij is ervan overtuigd een hefboom gevonden te hebben om de eenwording te kunnen bewerkstelligen van de vele verschillende volken die samenleven binnen het immense rijk.

Het is niet mijn bedoeling hier de hele kwestie uit de doeken te doen. Ik wil vooral aantonen hoe aan het begin van de vierde eeuw het christelijke instituut het voortouw neemt ten opzichte van de geest van Jezus. Nicea heeft weinig te maken met de oorspronkelijke geest van het christendom, die gericht is op mededogen en solidariteit met de armen. Eeuwenlang zwijgt de officiële katholieke en apostolische Kerk over de geest die de armen in hun strijd om te overleven bezielt. Dit in een Europa dat eeuwenlang door armoede wordt geteisterd. De kerkvoogden lijken op een andere planeet te leven en hebben het over onderwerpen die de armen niet aanbelangen. Pas in 1962, na vele eeuwen, spreekt een katholieke paus, Johannes XXIII, over een ‘Kerk van de armen’. Eeuwenlang geven bisschoppen toe aan de charmes van de macht, maken ze zich manieren om zich te presenteren eigen zoals gebruikelijk aan het hof en nemen ze het Romeinse model over voor de organisatie van de Kerk. Een religieus systeem hierop gebaseerd ziet het licht en men begint de geest van het christendom in structuren om te zetten en aan controle te onderwerpen. Door de spirituele dynamiek van de onderworpen volkeren ondergeschikt te maken aan politieke doeleinden, maakt het officiële christendom de Heilige Geest ondergeschikt aan het instituut.

Er wordt een katholiek universum gecreëerd, een christendom. In het centrum van het katholieke kerkelijke systeem, dat wil zeggen West-Europa, schenkt dit eeuwenlang voldoening. In de periferie vertoont het project van een corporatief instituut hiaten. Daar blijft de geest onafhankelijker. Als de katholieke Kerk vanaf de zestiende eeuw uitbreidt over de hele wereld om de Europese kolonisatie te begeleiden en te ondersteunen, ontstaan er nieuwe periferieën waar het parochiale programma van sacramentalisatie niet bevredigend functioneert. In deze periferieën komt de geestelijke Kerk, uitgedrukt in devoties, naar voren als een instrument dat bevolkingen samenbrengt en een grote cultiverende kracht bezit. Er komt een Kerk tevoorschijn van

veel heiligen, weinig priesters,

veel beloften, weinig missen,

zoals socioloog Pedro Ribeiro de Oliveira het omschrijft. Portugese en Spaanse devoties, bevrucht door de spiritualiteiten van het land en van Afrikaanse immigranten (als slaven meegebracht), vormen een eigen christendom dat heel waardevol is.

Wie deze devoties vanuit evangelisch oogpunt als minder waardevol beschouwt, vergist zich. Want ze tonen ons manieren van leven die – soms op verrassende wijze – evangelische waarden cultiveren zoals broederschap, trouw, respect, verdraagzaamheid, natuurbehoud, gevoel voor schoonheid, een gezonde houding ten opzichte van seksualiteit en een buitengewoon vermogen tot communicatie.

Ik hoop dat deze historische uitweiding helpt om de samenhang te verstaan in de visie van de ouders van Helder Camara op het priesterschap. Zij zien de priester niet als de beheerder van sacramenten en de handhaver van moraal, maar als iemand die de geest van Jezus, de toewijding aan God, in zich draagt. Hierin sluiten ze aan bij de volkse religieuze cultuur die de toewijding stelt boven het instituut.

Helder draagt het beeld van de priester, waardoor hij gefascineerd werd in zijn kindertijd, zijn hele leven met zich mee. Als kind ‘speelde hij thuis priester’. Hij improviseert missen, net als aanbiddingen van het heilig sacrament. Dit alles, zoals hij zich later herinnert, ‘ver verwijderd van een moralisme dat in alles zonde ziet’. We zien in Adelaide, zoals in veel vrouwen in het ‘echte’ Brazilië, een bewust opkomen voor de spirituele wortels van Brazilië en een verzet tegen het doodzwijgen, in de vergeethoek duwen en ontwortelen ervan. Zonder dit uit te spreken, doet de moeder een energie in haar zoon ontwaken waardoor hij de geest van het Evangelie kan detecteren in de riten, gewoonten en voorschriften. In een maatschappij waar de opvoeding van meisjes te wensen overlaat, leidt Helders moeder als lerares meisjes op die later een goed huwelijk willen en vormt ze jongens zodat ze in staat zijn een fatsoenlijke baan te krijgen. Voor Helder is Adelaide het grote rolmodel van zijn kindertijd en vroege jeugd.

Als de jonge Helder in het seminarie binnengaat, erft hij van thuis een geloofsbelijdenis die hem zijn hele leven zal vergezellen: ‘God is Schepper en Vader; Jezus is de eerstgeborene onder de broeders; Maria is de moeder van Jezus en onze moeder; de mensheid is een grote familie, waar allen zonder uitzondering deel van uitmaken; de immense familie van mensen wordt uitgebreid en aangevuld met een andere familie, de geesten van de engelen, die hen broederlijk gezelschap, hulp en bescherming bieden; de centrale handeling in de ontmoeting tussen de menselijke en engelachtige familie met de Vader is de eucharistie, niet begrepen als het ritueel van een bepaalde kerk, maar als een kosmische en universele handeling waarin Christus, priester van de schepping, alle dingen in zichzelf recapituleert en voltooit, en ze in de Geest terugbrengt naar de Vader.’

Deze geloofsbelijdenis bestrijkt een ongewone breedte. Er komen heiligen en engelen in voor, Maria, de moeder van Jezus en ‘onze moeder’, wordt vereerd, de mensheid wordt gezien als een ‘grote familie’, waarbinnen de eucharistie als een ‘kosmische en universele handeling’ centraal staat. Zoals Zildo Rocha het schrijft, gaat het hier over echte mystiek, ‘een bewondering voor de schepping en de menselijke vooruitgang, een betoverd worden door de natuur, een tederheid voor planten en dieren, met wie hij, hoewel ten diepste een stadsmens, vaak communiceert gebruik makend van de vleugels van verbeelding en contemplatie.’ (Rocha, 2019) Als Helder erop staat priester te worden ‘om de heilige mis te kunnen celebreren,’ wil hij voor honderd procent priester zijn. Wanneer hij volhardt in zijn voornemen om vanaf het moment van zijn priesterwijding twee dagelijkse activiteiten in acht te nemen die samengevoegd worden in de eucharistie – namelijk een wake midden in de nacht en het naleven van een leefregel – dan is het duidelijk dat hij zijn roeping in mystieke zin opvat.

Van Vincentiaanse aspirant tot seminarist

Op zesjarige leeftijd wordt Helder aspirant van de Vincentiaanse Conferentie van de paters lazaristen in Fortaleza, die werken in het seminarie van Prainha (officieel ‘paters van de Congregatie van de Missie’, een religieuze congregatie die in de zeventiende eeuw in Frankrijk gesticht werd door de heilige Vincentius a Paulo). Helder herinnert zich een bezoek dat hij als Vincentiaanse aspirant, in gezelschap van een priester, brengt aan drie behoeftige gezinnen in Fortaleza. Misschien is dat wel zijn eerste confrontatie met armoede in zijn geboortestad.

Op nauwelijks veertienjarige leeftijd, in 1923, trekt Helder naar het seminarie van Prainha om daar acht jaar te verblijven. Hij voltooit daar de voorbereidende cursus en de theologische opleiding als seminarist. In die tijd komt hij in contact met enkele lazaristen die daar professor zijn. Vier ervan springen in het oog.

Pater Guilherme Vaessen (Nederlander) is rector van het seminarie tussen 1914 en 1927 en oprichter van de Círculos Operários (arbeidersbeweging) in Fortaleza. Het is de eerste arbeidersomgeving waarin Helder aan de slag gaat na zijn priesterwijding en de weg waarlangs hij de arbeiders uit de Céara leert kennen en meteen ook leert wat integralisme inhoudt. Als ernstig en hardwerkend man is pater Vaessen een leidersfiguur.

Pater Tobias Dequidt (Belg), is rector van 1927 tot 1933. Hij doceert de sociale leer van de Kerk, natuur- en scheikunde, dogma, moraal en filosofie. Hij is een bekwaam en communicatief iemand. Een oud-student, een collega van Helder, schrijft de volgende pedagogische regel van Sint-Bernardus aan hem toe, in het Latijn van het seminarie van die tijd: ‘Rector omnia videat, multa dissimulet et pauca castiget’ (de rector ziet alles, verbloemt veel en straft weinig). Een regel die door de paters Vaessen en Dequidt strikt wordt nageleefd.

Pater Josefino Cabral (Braziliaan) doctoreerde aan de Gregoriaanse Universiteit in Rome. Hij is hoogleraar logica en metafysica. Hij is ernstig (de eerder genoemde oud-student omschrijft hem als ‘stoïcijns’) en heeft een brede cultuur.

Pater Pedro Zingelé (van Franse orgine), is vele jaren vicerector, hij doceert Frans. Zestig jaar van zijn leven speelt hij een belangrijke rol aan het seminarie van Prainha (tussen 1902 en 1963). Hij sterft op 94-jarige leeftijd. Hij is misschien wel de lazarist die het meeste invloed heeft op de seminaristen uit de tijd van Helder. Zij herkennen in hem het levende beeld van Vincentius a Paulo. Hij beheert het Werk voor Priesterroepingen, dat een deel van de verblijfskosten van Helder op zich neemt. Helder heeft aan hem zijn kennis van het Frans te danken en de bekwaamheid om het intellectuele discours van de leraren beter te kunnen volgen dan de meeste van zijn klasgenoten. Zijn hele leven blijft Helder gevoelens van bewondering en respect koesteren voor pater Zingelé.

Het is moeilijk de invloed te beoordelen van deze leraren, vooral buitenlanders, op een jongeman die van huis uit het mysticisme van zaligverklaarde mannen en vrouwen uit de volksreligiositeit meebrengt, die houdt van pelgrimstochten, devotie tot de heiligen, het uitspreken van beloften en het verrichten van gebeden. In geen enkel geschrift zijn er expliciete tekenen van spanning tussen de jonge seminarist en de leiding van het seminarie. Die legt de nadruk op het Romeinse model van de katholieke Kerk, iets wat al gangbaar is sinds het tweede deel van de negentiende eeuw. Het achterliggende idee is het aan de kant duwen van de vroegere religieuze geschiedenis van Ceará, met de eigen zaligverklaarde mannen en vrouwen, door een uitbreiding van bureaucratische instellingen: bisdommen en parochies, bisschoppelijke rechtbanken en pastorijen, seminaries en pastorale centra, allemaal volgens Romeinse receptuur. Maar er is een stil verzet. De vormingsverantwoordelijken van het seminarie van Prainha vergeten niet dat priester Cícero Romão Batista, uit Juazeiro do Norte, veroordeeld door Rome voor het aanhangen van de ‘Kerk van de zaligverklaarde mannen en vrouwen’ aan het eind van de negentiende eeuw, oud-leerling is van het seminarie.

Gedurende zijn hele leven verwijst Helder verschillende malen naar zijn Vincentiaanse roots. Bij verschillende gelegenheden wordt hij vergeleken met Vincentius a Paulo. Zo wordt hij bij zijn inzet voor de kruistocht São Sebastião in Rio de Janeiro ‘de Sint Vincentius van de favela’s’ genoemd. Aan Vincentiaanse episodes is er in zijn leven geen gebrek. Als bisschop in Recife tovert hij de troonzaal van zijn paleis Manguinhos om tot ontvangstzaal. Mensen kunnen zich op de kostbare tapijten begeven en sommigen durven zelfs op de bisschoppelijke troon plaatsnemen. ‘Als ik moet kiezen tussen een tapijt en een kind van God, dan aarzel ik niet.’ Helder ziet iemand op de troon zitten, kijkt naar boven, knipoogt en zegt: ‘Zie je het, Vincentius?’

Drie jaar voor zijn dood, op 8 april 1987, wordt de jubilerende aartsbisschop Helder Camara toegelaten als ‘geaggregeerd lid’ van de Congregatie van de Missie. Een late toelating als lid, want zijn hele leven is een oefening geweest in lazaristische deugden: diepe vroomheid; strenge discipline, een grote openheid voor verschillende culturen, waardering voor het intellectuele leven, de keuze om te lezen en de gewoonte om zijn overpeinzingen en ervaringen neer te schrijven. Bij die gelegenheid steekt de bisschop zijn emoties niet onder stoelen of banken: ‘Nu ben ik werkelijk een lazarist.’ Misschien een toespeling op het feit dat hij, toen hij nog op het seminarie van Prainha zat, ooit aan de rector, pater Tobias Dequidt, zijn verlangen heeft geuit om lazarist te worden (Jan Pubben, ‘Dom Helder Camara e os lazaristas’, stencil – Dom Helder Camara en de lazaristen).

Concluderend kunnen we stellen dat de ‘lazarist’ Helder Camara Vincentius a Paulo niet alleen ziet als een ‘apostel van de naastenliefde’ die zich ontfermt over de ellendelingen van Parijs, een balsem te midden van onrecht, een lichtpunt in de duisternis. Hij beschouwt hem als een revolutionair. In een radioboodschap die wordt uitgezonden ter gelegenheid van het feest van Vincentius, op 27 september 1975, zegt hij: ‘God gaf Vincentius a Paulo antennes om al het grote lijden van zijn eeuw aan te voelen. Van welk lijden in zijn tijd en in het Frankrijk waar hij woonde, had hij geen weet? En de Heer gaf hem de genade om voor elk lijden de juiste voorzieningen te treffen (…). Hoe vaak heb ik mezelf niet afgevraagd wat de dierbare heilige Vincentius zou doen als hij in onze tijd zou terugkeren op aarde? Natuurlijk zou hij ontdekt hebben dat armoede tegenwoordig niet alleen individuen en gezinnen treft. Hij zou het schandaal gezien hebben van de talrijke landen, hele continenten, die − voorbij een staat van armoede − verkeren in een staat van ellende. Met zijn scherpzinnig oog zou hij ontdekt hebben dat als er landen zijn die alsmaar rijker worden en steeds meer landen alsmaar armer worden, dat er zich aan de basis van deze groeiende kloof ongelooflijke onrechtvaardigheden afspelen. En Vincentius zou, ongeacht de gevolgen, dat onrecht aan de kaak hebben gesteld. (…) Moge de goddelijke Geest ademen over ons allen die met armoede te maken hebben, zodat we op zijn minst een schaduw zijn van de schaduw van de grote en geliefde Vincentius’ (Teixeira, 2018).

Het seminarie van Prainha

Vandaag de dag krijgen de bezoekers van het seminarie van Prainha in Fortaleza bij de ingang een groot paneel te zien. Daarop krijg je een zicht op de geschiedenis van het beroemde instituut, van de ‘lazaristische eeuw’ (tussen 1864 en 1964) tot nu. Je leest er de namen van een groot aantal bisschoppen die er hun opleiding genoten en al snel wordt duidelijk dat dit seminarie opgericht is als onderdeel van een programma, bedacht door de kerkelijke autoriteiten in Rome. Dit met de bedoeling om de katholieke Kerk in Latijns-Amerika te reorganiseren volgens de lijnen van het Concilie van Trente (zestiende eeuw), wat een houding impliceert van afwijzing van zowel de ‘moderne’ ideeën van denkers als Durkheim (sociologie), Freud (psychologie) en Marx (economie), als van de zogenaamde volksreligiositeit. Men wil een breuk bewerkstelligen. Met welke goede bedoelingen de professoren ook handelen en welke werkijver de leraren van het seminarie van Prainha ook aan de dag leggen, ze zijn er niet op uit om hun onderricht af te stemmen op de cultuur van Ceará. Ze streven – bewust of onbewust – naar een katholicisme dat minder ‘donker van huidskleur’, meer Europees, witter, orthodoxer, roomser is dan het katholicisme zoals dat in Ceará beleefd wordt. Zoals Geraldo Frencken in zijn boek Em missão (2010, blz. 62) aangeeft, brengt deze keuze zowel winst als verlies met zich mee. Aan de winstkant situeert zich een meer diepgaande, serieuze, methodische en competente vorming, zoals ik hierboven al aangaf, in combinatie met een strengere kerkelijke discipline. Aan de verlieszijde – een verlies dat moeilijk te herstellen valt – is er het ontbreken van de aandacht voor de religie van het volk, waardoor het moeilijk wordt om katholieke leiders te vinden die verbonden zijn met de cultuur van de regio.