peter schmidt en
jean paul van bendegem
in dialoog over grote
en kleine levensvragen

PETER SCHMIDT

in dialoog over grote en kleine levensvragen

JEAN PAUL VAN BENDEGEM

Otheo BOOKS

Auteur: Frederique Vanneuville

Coverontwerp: Beeldzorg

Auteursportret cover: Koen Broos

Vormgeving binnenwerk: www.intertext.be

© Otheo Books, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België, www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2025/5930/007

isbn 978 90 8528 775 9

isbn e-book: 978 90 8528 816 9

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

hoofdstuk 1

We zijn hier

Twee professoren samen. Voor de ene ligt het blad met de thema’s die vooropgesteld waren voor dit eerste gesprek, de witruimte vol notities in een klein, regelmatig handschrift. De andere komt met lege handen.

De koffie en koekjes staan klaar, en het gesprek tussen de zeventigers ontspint zich in de gemoedelijke sfeer van die gastvrijheid. Ze zijn nieuwsgierig, erudiet en spreken met het nodige sérieux, maar worden niet zwaar op de hand. Regelmatig klinkt er gelach en er vallen ook af en toe stiltes.

We hebben afgesproken om te beginnen bij het begin, het simpele feit dat we bestaan, de blijvende verwondering daarover, en wat daarbij komt kijken: eenzaamheid, maar ook samenleven, verbondenheid, vriendschap, liefde.

PS

We zijn zomaar in het bestaan geworpen. Dat kan reden zijn tot angst en tot dankbaarheid. Voor mij is het vooral dat tweede. Mijn bestaan is gegeven. Dat is per slot van rekening niets anders dan het idee van scheppingsbewustzijn: je hebt jezelf en de wereld niet gemaakt.

In de Zaligsprekingen uit het Matteüsevangelie wordt dat besef uitgedrukt als ‘armoede van geest’. Gewoonlijk wordt die formulering verstaan alsof mensen die mentaal zwak zijn gelukkig geprezen worden. Maar ‘arm van geest zijn’ gaat over het bewustzijn dat de wereld niet van jou is en dat werkelijk alles jou gegeven is. Tegenover de wereld en het bestaan ben je daarom fundamenteel een arme. En je wordt meteen ook opgeroepen om die gave te delen met anderen, wat een vraag naar rechtvaardige verdeling impliceert. Dat scheppingsbewustzijn geeft een heel eigen, ontvankelijke kijk op de wereld. Je kunt nooit zeggen: dat is van mij, ik heb er recht op, het is mijn bezit, en ik ga daarvoor vechten en de ander kapotmaken. Armoede van geest zegt exact het tegenovergestelde.

Dat ik mijn bestaan ervaar als gegeven betekent voor mezelf trouwens niet dat ik de angst minder zou ervaren. Ik ervaar die angst, net als alle mensen die dieper gaan nadenken over onze existentie.

JPVB

Is onze Geworfenheit een reden tot dankbaarheid of tot angst? Moeilijke vraag. Angst is altijd angst van iets. Wat is dat ‘iets’ dan? Wat ons bestaan betreft, heb ik vooral de bijna pascaliaanse idee: ‘Vous êtes embarqués.’ Ik ben er. Hier zijn we. En dus is de kwestie: wat nu? Ik bevind me in een overweldigende en absurde wereld, maar dat ervaar ik als iets positiefs. Ik ben inmiddels 71 en nog steeds ben ik constant verwonderd. Ik raak niet uitgekeken op deze wereld, die zo raar, zo wonderbaarlijk, zot, verbazingwekkend in elkaar zit. Niet alleen fysisch, scheikundig, biologisch, maar vooral ook door het bestaan van de medemens. Als er één raadsel is dat in 8 miljard exemplaren rondloopt, dan is het wel mijn medemens. En omgekeerd ben ik zelf waarschijnlijk ook een enigma voor mijn medemens. Ik voel me soms een beetje als Alice in Wonderland. Alleen ben ik niet eerst door een konijnenpijp gevallen en is er geen andere wereld waaraan ik alles kan afmeten. Ik ben er. Dit is het. En de fameuze filosofische vraag waarom er iets is, veeleer dan niets, heb ik voor mezelf opgeschort – en waarschijnlijk zal die opgeschort blijven.

PS

Ik werk al geruime tijd aan een boek over de Godsvraag. Het eerste hoofdstuk daarvan begint met diezelfde zijnsvraag. Henri Bergson noemde dat, als ik me goed herinner, de verkeerde vraag. Maar dat is het natuurlijk niet. Het is niet omdat een vraag vooralsnog onbeantwoordbaar is dat je haar verkeerd, laat staan dwaas, kunt noemen.

JPVB

Helemaal waar. Al vind je geen antwoord, je kunt wel bezig blijven met de vraag en ze herformuleren. Dat heb ik geleerd uit mijn praktijk als wiskundige. Je kunt het ene probleem namelijk soms beantwoorden door een ander probleem op te lossen, ook al liggen ze soms oneindig ver uit elkaar en is het nauwelijks voor te stellen dat die twee problemen met elkaar te maken hebben. Toch is het zo, en biedt dat de mogelijkheid om de oorspronkelijke, onbeantwoordbare vraag te herformuleren tot een andere vraag die je wel herkent en kunt oplossen.

PS

Het doet me denken aan mijn vroegere lessen metafysica over het zijn. ‘Het zijn is absoluut en noodzakelijk. Het hangt van niets anders af om te zijn, en het kan ook niet niet-zijn.’ Nochtans lijkt de wereld zelf in al haar verschijningen contingent te zijn, toevallig, in geen enkel opzicht absoluut, noch noodzakelijk. Die vraag mondde uiteindelijk bijna altijd uit in de Godsvraag. In die zin is die vraag misschien nog altijd niet voorbij. Is een vraag voorbij omdat ze eerder nog nooit beantwoord werd?

JPVB

Nee toch? Een vraag kan ook een tijd uit het zicht verdwijnen en dan terugkeren in een andere vorm. Al vraagt het vaak wel wat tijd om te ontdekken dat het opnieuw over die oude vraag gaat.

PS

Uiteindelijk komt het altijd weer neer op de zinvraag: heeft het zin dat de dingen er zijn? En wat bedoel je dan met zin? Ik denk nu aan Leo Tolstoj, een man die eigenlijk alles had: een schitterend verstand, heel veel talent, grote rijkdom, grote statuur. Hij was wereldberoemd en had een groot en goed gezin. En toch ervaarde hij op een gegeven moment alles als totaal zinloos. Dat kan, niet?

Dus ja, je kunt je een jaar lang uitsluitend bezighouden met de zinvraag en daarover allerhande literatuur lezen en op het einde vaststellen dat je nog altijd geen antwoord hebt.

JPVB

Maar dat jaar lezen is op zich dan wel heel zinvol geweest!

PS

Dat is zeker zo.

Het is de vraag die Leo Apostel en mij lang geleden heeft samengebracht toen ik naar een lezing van hem ging. Volgens hem moesten we aanvaarden – en op dat punt misschien nog volwassen worden – dat het bestaan uiteindelijk geen zin heeft. Waarop ik hem vroeg hoe je in dat geval, als je nu al weet dat er geen uiteindelijke zin is, überhaupt nog zin kunt verlenen aan de particuliere, concrete momenten en gebeurtenissen in het leven. Hij vond dat een verschrikkelijke vraag en gaf toe dat hij daar eigenlijk geen antwoord op had. Het was het begin van een levenslange vriendschap. Eigenlijk zijn we nooit met iets anders dan met die vraag bezig geweest. Zonder bevredigend antwoord. De vraag is open gebleven, ook voor mij, net zoals voor de Bijbelse Job en Prediker, want ook het geloof kun je hiervoor niet zomaar als een rationeel sluitstuk hanteren.

JPVB

Misschien dat er daarom al vanaf de antieke filosofie zoveel aandacht werd geschonken aan levenskunst.

PS

Ja, maar is dat geen luxevraag? Levenskunst? Hoeveel mensen zijn er niet die zich nooit de luxe kunnen permitteren om zo’n vraag te stellen? De miljoenen en miljoenen levens die in de meest miserabele omstandigheden in deze wereld geleefd moeten worden? De voorbeelden liggen voor het grijpen, al de hele duur van het bestaan van de mensheid zelf. Of moet je misschien zomaar aanvaarden dat er mensen zijn wier leven zinloos is? Vreselijke vraag toch?

JPVB

Ik loop daar ook op vast. De vraag is ook: gaat het bij levenskunst over mijn leven, het leven van mensen nu of het leven?

Kunst is ars en tegelijk techniek. Je kunt je leven vormgeven. Voor mij hangt levenskunst samen met de bereidheid om daar moeite voor te doen. Misschien komt het door mijn protestantse opvoeding dat dat werkethos er zo diep in zit: je bent in deze wereld, maak er dus iets goeds van. Dat betekent zowel dat je werk levert van goede kwaliteit als dat je iets ethisch goeds doet. Als ik hier nu toch ben, dan kan ik evengoed proberen er iets van te maken.

Het alternatief is voor mij zeer onaantrekkelijk, maar niet verwerpelijk. Ik heb bijvoorbeeld mensen gekend die er bewust voor kozen om een studie te volgen die lichter was dan wat ze intellectueel aankonden en die daarna een eerder routineuze, uitvoerende job uitoefenden en daar doodgelukkig in waren. Dat stapje hoger hoefde voor hen niet. In eerste instantie was ik verontwaardigd dat zij niets deden met het extra potentieel waarover ze beschikten. Maar hun reactie was: ‘Waarom zou ik? Het leven is zeer aangenaam zo. Ik schaad er ook niemand mee en ik heb er zelf ongelooflijk veel baat bij. En sorry dat ik nu misschien jouw leven een beetje aan het verpesten ben doordat je moet kijken naar wat jij beschouwt als een luiaard.’ Een luiaard was die mens nochtans allerminst, want zijn hobby’s waren vrijwel ontelbaar. Maar het was een leven dat zeker niet het mijne kon zijn. Het ging om een bewuste keuze. Het was een poging om een levenskunst te beoefenen.

PS

Natuurlijk, voor het overgrote deel van de wereldbevolking is levenskunst overlevingskunst, maar die persoon uit jouw voorbeeld leeft hier, in dit hoekje van de wereld waar we beschikken over de kennis en de technologie die maakt dat we kunnen leven als luxepaarden, zelfs al zijn we geen multimiljardairs.

Ik kom toch weer bij de vraag of het niet onze taak is om een goed leven mogelijk te maken voor zoveel mogelijk mensen. Aandacht voor de zwakkeren hangt samen met de kwaliteit van onze samenleving. Maar ik ben het helemaal met je eens dat de bewuste keuze om niet je volle potentieel te ontwikkelen helemaal geen luiheid hoeft te zijn en zelfs geen egoïsme. Het leunt volgens mij dicht aan bij mensen die ervoor kiezen om te leven voor de zuivere contemplatie, zoals in Tibet, of zoals zakenlui die zich een aantal jaren terugtrekken om alleen nog te mediteren. Of zoals bepaalde kluizenaars, die eigenlijk ook niets speciaals meer doen, en toch stromen de mensen van overal naar hen toe. Je kunt dat in hetzelfde register onderbrengen. Waarom moet ik produceren? Waarom moet ik bekend of beroemd zijn? Een dergelijke levenskeuze is een soort ode aan de schoonheid van het leven as such. Supreme eenvoud.

JPVB

Voor velen zou dat een ongelooflijk zware opdracht zijn.

PS

Maar voor velen misschien ook een genezing…

JPVB

Iemand als Henry David Thoreau, de befaamde negentiende-eeuwse Amerikaanse filosoof en, onder andere, auteur van Walden, verwachtte dat inderdaad en heeft zich daarom teruggetrokken in een hutje aan de oever van Walden Pond, in Massachusetts. Hij zat trouwens helemaal niet zo ver van de beschaafde wereld als de meesten denken, op amper vier kilometer van het stadje Concord. Maar hij heeft het alleen-zijn niet volgehouden. Na verloop van tijd begon hij daar mensen te ontvangen en keerde hij zelf regelmatig terug naar Concord.

PS

Had dat niet eenvoudigweg te maken met eenzaamheid en de nood aan sociaal contact?

Om een ander voorbeeld van levenskunst te nemen: Moeder Teresa, die als religieuze haar hele leven in het teken stelde van de zorg voor de allerarmsten. Of je nu voor of tegen Moeder Teresa bent, je kunt niet ontkennen dat ze voor een vreselijk zwaar leven koos. Ik zou het zelf nooit aankunnen.

Vanuit mijn job als theoloog en Bijbelwetenschapper had ik het moeilijk met Moeder Teresa’s conservatieve en fundamentalistische lezing van Bijbelteksten. Maar haar gepubliceerde brieven hebben me een totaal ander beeld van haar gegeven. Die getuigen ook van een totale afwezigheidservaring van God. Niets meer zien, niets meer voelen. De donkere nacht van zoveel mystieken. Dat heeft zij blijkbaar ten diepste ervaren. Niet bepaald wat we spontaan zouden verstaan onder levenskunst. En toch mogen we stellen dat ze duizenden arme, verstoten mensen momenten van wat levenszin heeft gegeven.

JPVB

Er is de bekende uitspraak van Jean-Paul Sartre, ‘L’enfer, c’est les autres’. Ik voeg daar graag aan toe: ‘mais le ciel aussi’.

PS

Al die oneliners zijn halve waarheden.

JPVB

Ze eindigen te vaak op een punt waar een komma zou moeten staan.

Je medemens kan de hel zijn, maar dat zijn ze toch zeker niet allemaal. Je hoeft niet noodzakelijk een positief mensbeeld te hebben om ‘de hemel’ te zien. Zelfs al zijn het maar fragmenten, hoe sporadisch ook: die paar sublieme momenten die mensen ook kunnen laten zien, kunnen volstaan om ‘de hel’ draaglijk maken. De sterren in de nacht. Nu, als Isaac Newton gelijk had, dan had de hele hemel vol moeten staan met sterren, want anders zou gravitatie alles naar elkaar toe trekken en eindigt alles in een grote klomp. Maar een verlichte hemel doet de nacht verdwijnen, een probleem bekend als de paradox van Olbers. En nachteloos leven lijkt mij ook niet interessant.

PS

Met mijn levenskeuze voor priesterschap en celibaat heb ik gekozen voor een bepaalde vorm van eenzaamheid. Ik heb er eigenlijk nooit aan gedacht om in te treden in een religieuze gemeenschap. Ik was op het seminarie heel gelukkig, maar was ook later niet zomaar te vinden voor het idee om kandidaten voor het priesterschap te laten samenleven in gemeenschap, als in een soort noviciaat. Dat was niet waarvoor ik had gekozen. Daarin speelt natuurlijk ook de factor temperament een grote rol: ik heb een diepe nood aan alleen-zijn. Dat roept bij mij helemaal geen negatieve connotaties op, al besef ik wel dat bij veel mensen alleen-zijn gelijkstaat met eenzaamheid. Ze zijn alleen op een eenzame manier.

JPVB

Die nood aan alleen-zijn herken ik. Zelf voel ik me vaak eenzaam in grote groepen of gezelschappen. Eenzaamheid is dus zeker niet gebonden aan het getal. Zelfs binnen een relatie kunnen mensen zich erg eenzaam voelen.

Voor zover ik kan terugkijken op het leven dat ik tot nu toe heb geleid, heb ik me zelden of nooit eenzaam gevoeld. Een uitzondering daarop is de periode van vier jaar waarin ik decaan was. Die functie lag me niet, en telkens als ik daarna nog werd gevraagd voor gelijksoortige posten heb ik consequent neen gezegd. Het was niet altijd makkelijk om die neen vol te houden, maar het is me gelukt. Als decaan waren er dagen dat ik ’s avonds thuiskwam en tegen mijn partner zei: ‘Op jou na heb ik nu meer dan genoeg mensen gezien vandaag.’ En dan ga je voor de tv zitten en kijk je toch weer naar mensen…

Maar ik kan dus heel gemakkelijk alleen zijn, want – om het met een beeld te zeggen – hoe heerlijk de maaltijd ook is, op een gegeven moment ben ik toch voldaan en heb ik even genoeg wat de mens betreft. Als ik dan nog meer zou eten, zou ik onwel worden. Ik heb momenten dat ik me wil terugtrekken en dat ervaar ik niet als eenzaam. Dat is iets heel anders.

PS

Er zijn mensen die altijd anderen om zich heen moeten hebben en die genieten van massa-evenementen. Mij jaagt dat veeleer schrik aan.

Volgens Michel de Montaigne gaat eenzaamheid gepaard met verveling. Zelf weet ik niet goed wat dat is, verveling. De wereld is zo verschrikkelijk boeiend en interessant. De verwondering voor de dingen en de weetgierigheid hebben geen grenzen, niet enkel in de zogeheten ernstige gebieden zoals wetenschap en kunst, maar ook in de kleinste en zotste zaken. Strips lezen en analyseren, weet ik veel wat, maar hoe kun je je nu vervelen? De eenvoudigste zaken kunnen dienen als antidotum voor verveling. Maar je moet leren kijken, aandacht hebben. Er is een gigantisch verschil tussen iets gezien hebben en het kennen. Hoeveel toeristen die in de Gentse Sint-Baafskathedraal Het Lam Gods zijn gaan bekijken, kunnen achteraf zeggen wat ze gezien hebben? Hetzelfde geldt voor muziek. Ook daar moet je naar leren luisteren. Horen en luisteren is niet hetzelfde! Leren om blij te zijn om de verwondering: voor alles wat verveling is, is dat een geweldig antidotum. Ik denk dat veel mensen ook voortdurend reizen om de verveling te verdrijven. Om het karikaturaal te stellen: ze kunnen de hele wereld bekeken hebben, en toch niets gezien hebben. Een karikatuur, oké, maar de karikatuur toont wel altijd iets van de werkelijkheid!

JPVB

Als academicus heb ik veel moeten reizen, maar ik geef toe dat ik van amper een kwart van die bestemmingen nog een scherp beeld heb.

PS

En dan ben jij nog wel iemand die met aandacht leeft!

Nu, ik spreek over eenzaamheid, maar ik weet ook: ik ben nog actief en voel me nog niet compleet overbodig. Dat is een luxe. En ik spreek ook als priester en celibatair, zonder vrouw en kinderen, maar gezegend met levenslange vriendschappen – sommige daarvan onderhouden we al vijftig, zestig jaar. Bovendien heb ik het grote geluk dat ik ook in mijn familie diepe genegenheid en waardering mag ervaren. Ik weet dat dat niet bij al mijn confraters het geval is en dat sommigen zich echt wel eenzaam kunnen voelen. (stilte)

JPVB

De nood aan verbinding tussen mensen is echt wel fundamenteel, hoe moeilijk en ingewikkeld die verbindingen ook kunnen zijn.

PS