God als onrust

Erik Borgman
en Erik Galle

Auteurs: Erik Borgman en Erik Galle

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving binnenwerk: Intertext

De Bijbelcitaten zijn in principe overgenomen uit de Willibrordvertaling 1995.

Voor het Johannesevangelie wordt soms teruggegrepen naar de Willibrordvertaling van 1975.

De psalmen worden geciteerd volgens de herziene Nieuwe Bijbelvertaling van 2021.

© Otheo Books, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België, www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

D/2025/5930/016

ISBN 978 90 8528 789 6

ISBN e-book 978 90 8528 801 5

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

Woord vooraf

Het is een van de bekendste uitspraken van de kerkvader Augustinus: ‘Onrustig is ons hart, totdat het rust vindt in U’, dat wil zeggen in God. Verrassend is niet zozeer dat rust ons doel zou zijn. Verrassend is dat onrust dus onze weg is. Wij hebben de ervaring dat dit inderdaad klopt. Vandaar de titel van dit boek: God als onrust.

God maakt onrustig. Wij verlangen naar God en kunnen Hem niet bereiken, wij denken God bereikt te hebben en ons verlangen blijkt niet vervuld. Dus moeten we verder, zonder goed te weten waarheen… Je zou er al snel genoeg van kunnen krijgen, ware het niet dat ‘genoeg’ een woord is dat op geen enkele manier bij God past. Er is altijd meer God, altijd anders. God is steeds groter dan wij ons kunnen voorstellen en kleiner dan wij kunnen zien. Te alomtegenwoordig om te kunnen negeren, te stil om te kunnen horen. Nergens niet, maar ook nergens helemaal.

Wie God als bestemming ingeeft in de gps van zijn leven wacht vergeefs op de boodschap dat hij zijn bestemming heeft bereikt. De uitgestippelde weg blijkt niet te kunnen worden gevolgd, geregeld stuit je op een bord dat zegt dat je niet verder kunt. Vol vertrouwen laat je je een weggetje in sturen waar je nog nooit bent geweest, maar bij het volgende kruispunt ontbreekt de wegwijzer. De gps gaat op zwart. Verdwaald, met alleen nog een vaag richtingsgevoel in jezelf als kompas.

Wij, de twee Eriks die dit boek hebben geschreven, hebben de ervaring dat ons leven geregeld onderbroken is. De doorgang werd versperd. Ons denken, voelen, beminnen, kortom ons kennen en weten gaat nooit eenvoudigweg van punt A naar punt B is onze conclusie. Er bestaan naar onze overtuiging geen shortcuts op de weg door het leven. Al helemaal niet als we die weg willen gaan als een weg naar God. Dat irriteert en frustreert. Het doet pijn, stelt teleur en maakt geregeld boos en verdrietig. Ons in ieder geval wel. Maar inmiddels zijn we vooral dankbaar dat het zo loopt.

We hebben in onze levens heel verschillende trajecten afgelegd. Op een gegeven moment kruisten onze wegen en ontdekten wij een diepe verbondenheid. We waren op een andere manier op dezelfde ervaring gestoten: God wijkt altijd terug als wij Hem willen begrijpen. Maar tegelijkertijd hebben we gaandeweg ontdekt dat God er altijd al is en bij ons is. Ons zoeken naar God is een zoeken in God. Er blijkt altijd eerst een Woord te zijn dat gesproken wordt, verborgen en omvattend tegelijk, en in het antwoord hierop blijken wij volop mens te kunnen worden. Uitgerekend langs onze telkens opgebroken levensweg. Het nooit helemaal kunnen kennen van God blijkt fundamenteel deel uit te maken van het kennen van God.

‘Gij zult de Heer uw God liefhebben met heel uw hart en met heel uw ziel, met heel uw verstand en met heel uw kracht’, zegt Jezus in het evangelie (Marcus 12, 30; Matteüs 22, 37; Lucas 20, 27). Door hart, ziel, verstand en al onze krachten samen te brengen, hebben we geleerd datgene wat eerst een wegomlegging leek, te zien als de weg zelf. Kennen gaat over in het verlangen beter te leren kennen. God blijkt geen begrip, maar een relatie om uit te diepen. Kennen en beminnen groeien steeds meer naar elkaar toe.

De gevoelde verwantschap bracht ons ertoe samen een boek te schrijven. Dit boek. Naast de vanzelfsprekende verschillen in taal, eigen aan onze Nederlandse en Vlaamse afkomst, gebruiken we heel andere vormen. Onze uiteenlopende persoonlijkheden maken dat we een verschillende toon hanteren. Anders gezegd, de omwegen die wij nemen om ons in de richting van God te bewegen verschillen. We hebben ieder ons deel geschreven en hebben allebei het deel van de ander ingeleid. Met herkenning en bewondering, vaak verrast en soms verbaasd. Zo suggereren wij elkaar nieuwe omwegen. Dat ervaren we als vruchtbaar en verrijkend.

Wij hopen dat onze lezers iets vergelijkbaars ervaren. We zijn in ons opzet geslaagd als onze teksten lezers uitnodigen om te spreken over hun eigen omwegen met God in een taal die bij hen past. Zo kan een veelheid van talen en stijlen ontstaan die elkaar aanvullen.

Dit boek is dus principieel onaf. Het wacht op lezers die het willen aanvullen. Wij denken daarbij aan het slot van het Johannesevangelie:

Er is nog veel meer dat Jezus gedaan heeft, maar als men het allemaal in bijzonderheden zou gaan optekenen, zou wellicht zelfs de wereld te klein zijn voor de boeken die men dan zou moeten schrijven (Johannes 21, 25).

Zover is het nog lang niet en er is nog ruimte genoeg. Wij zouden dus zeggen: ga zitten en schrijf!

Erik Borgman en Erik Galle

Deel 1

Schijnbare tegenstrijdigheid

Erik Borgman

Inleiding

door Erik Galle

Ik vorm me een beeld van jou al schrijvend. Je zit voor je computer, de cursor wacht bereidwillig af. Er staat een koffie in de buurt. Boeken zijn als zwijgzame vrienden duidelijk aanwezig. Het enige gezelschap dat je tijdens het schrijven in je buurt verdraagt. Het raam staat wijd open. Symbool voor de werkelijkheid die onafgebroken je werkkamer binnenwaait. Ze verstoort het statische van het geschreven woord. Hierdoor word ik het meest getroffen als ik jouw deel lees in ons gezamenlijke boek: de mate waarin de concrete realiteit altijd een belangrijke plaats inneemt, de echte springplank vormt in je denken.

Je draagt een bril, je kunt niet zonder. Maar de symbolische bril die je gebruikt om naar de wereld te kijken, is de paradox. Zoek je dat woord op, dan moet je het stellen met de omschrijving ‘schijnbare tegenstrijdigheid’. Haast grappig is het dat deze uitleg zelf een paradox is, maar dit terzijde.

Natuurlijk is het gevaarlijk om een term op iemand te plakken, maar ik doe het toch. Ik omschrijf je als een ‘schijnbaar tegenstrijdig’ mens. Je verkondigt jouw mening – voor alle duidelijkheid – niet om tegenstrijdig te zijn, het woord ‘schijnbaar’ staat er niet voor niets bij. Maar wat wel zo is, is dat je niet zomaar meegaat in wat er gedacht wordt of ‘moet worden’ gedacht. Je zet de zaken daarentegen geregeld op hun kop. Hetzelfde op een andere manier bekijken, is jouw sterkte. De aannames die in onze cultuur gelden, stel je in vraag.

Als onze cultuur ons influistert dat what you see, is what you get, dan weerspreek je dat. Als denker in paradoxen toon je hoe eenzijdigheid en starheid een veel te sterke band hebben met elkaar. Voor jou is er altijd meer dan wat er te zien valt. De dialoog tussen elementen die schijnbaar tegenstrijdig zijn, is jouw manier om beweging binnen te smokkelen in denken, voelen, zien en weten. Die beweging is je heilig.

Schijnbare tegenstrijdigheid en gelovig zijn, daar maak je synoniemen van. In een traditie staan en tegelijk vanuit een toekomst naar het nu kijken, is voor jou slechts schijnbaar tegenstrijdig. Het is of je zegt: lees wat er staat, maar stop daar niet bij. Het ultieme niet kiezen voor het ene of het andere vormt de ruimte waarin je ons wilt hebben.

Dat de onrust, zelfs als die verbonden wordt met God, helemaal niet negatief hoeft te zijn, is wat je duidelijk maakt. In je schrijven gedraag je je bij momenten als de eeuwige leerling, die rusteloos op zoek is naar kennis. Op andere momenten ben je de vogelaar, die met een onrustig verlangen de stilte helemaal omhelst, om wat je hoort – ook al is het maar even – te zien: die zeldzame vogel die God is. Contemplatie en actie, ook deze paradox heb je je eigen gemaakt. Je wilt contemplatie nog meer ruimte geven in je verdere leven. Het is voor het eerst dat ik gebeden lees van jou in zo’n directe stijl, waar vertrouwelijkheid uit spreekt en onrust tegelijk.

Als het over de diepte gaat van het menselijk bestaan, ben je onduidelijk in je duidelijkheid en duidelijk in je onduidelijkheid. Oplossingen reik je niet aan. Je toont wel een weg die in al zijn weerbarstigheid daar ligt en tegelijk laat je de weg zien die je zelf gegaan bent en gaat. Je bent een bekwaam sporenzoeker van Gods aanwezigheid in dit geval. Mij doet het deugd om je al lezend te leren kennen als een theoloog van de ervaring. Ik zie dit als een ideale manier om theologie besmettelijk te maken, ervaarbaar, een pad om zelf te gaan, en dat is jammer genoeg vaak niet het geval.