LEREN LUISTEREN

Timothy Radcliffe

Leren luisteren

Een nieuwe bron van spirituele rijkdom

Uitgeverij Otheo

De Bijbelcitaten in dit boek werden overgenomen

uit de Willibrordvertaling 1995, een co-editie van de Katholieke Bijbelstichting (’s Hertogenbosch) en de Vlaamse Bijbelstichting (Leuven).

Auteur: Timothy Radcliffe

Vertaling: Erik Galle

Omslagontwerp: Studio Rubio

Oorspronkelijke uitgave: Ascoltatelo! Timothy Radcliffe

© Dicastero per la comunicazione – Libreria Editrice Vaticana, 2023

© Uitgeverij Otheo 2024, Halewijnlaan 92,
2050 Antwerpen, België, www.halewijn.info

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2024/5930/035

isbn 978 90 8528 758 2

isbn e-book 978 90 8528 761 2

INLEIDING

Alle hoofdstukken in dit boek zijn geschreven met de bedoeling een bescheiden bijdrage te leveren aan de zestiende gewone algemene vergadering van de bisschoppensynode. Die had als thema Voor een synodale Kerk: gemeenschap, participatie en zending en werd later vaak omschreven als ‘de synode over synodaliteit’. Het synodale proces werd in oktober 2021 op gang getrokken en zal in oktober 2024 worden afgerond. Wat je te lezen krijgt, situeert zich in de context van dit lange en complexe proces dat tijdens het uitschrijven van deze teksten nog niet voltooid was.

De titel van de synode roept een gerichtheid naar binnen op, het beeld van een Kerk die zichzelf een spiegel voorhoudt. In werkelijkheid gaat het hier over de grootste oefening in luisterbereidheid uit de geschiedenis van de mensheid. Paus Franciscus nodigt de Kerk uit om wat ze beleeft op een radicaal andere manier te bekijken door gezamenlijk te luisteren naar het spreken van de Geest en naar elkaar. Miljoenen katholieken namen deel aan bijeenkomsten op het niveau van hun parochie, hun bisdom en hun continent en deelden wat ze beluisterden met hen die de synode organiseerden. Dit is een nieuw paradigma in de Kerk. We zetten nog maar de eerste stappen in de verkenning van deze weg. Op welke manier we dat het beste kunnen doen, zal gaandeweg duidelijker worden.

Het doel van de consultatieronde was ‘niet het klaarstomen van documenten, maar het opentrekken van een horizon van hoop om de zending van de Kerk te kunnen realiseren.’1 Deze hoop is niet alleen bedoeld voor de katholieke Kerk, maar voor alle christenen, jawel zelfs voor heel de mensheid. Want het lijkt wel alsof een nieuw tijdperk is aangebroken, getekend door oorlog, geweld en armoede. We leven onder de dreiging van immense catastrofale gevolgen van de klimaatverandering en bevinden ons in een wereld waar jongeren zich met moeite een toekomst durven dromen.

Vanuit het lange en complexe proces van informatie inwinnen, werd het Instrumentum Laboris of werkdocument van de synode geboren. Dat vormde de basis voor de gesprekken in de eerste samenkomst van de synode over synodaliteit te Rome van 4 tot 29 oktober 2023. Deze bijeenkomst werd voorafgegaan door een oecumenische gebedsdienst, waarop de leiders van de belangrijkste christelijke Kerken waren uitgenodigd. De deelnemers van de synode werden daarna, samen met de afgevaardigden van de andere Kerken, met de bus naar het conferentiecentrum Fraterna Domus in Sacrofano gebracht, op vijfentwintig kilometer van Rome, voor een driedaagse retraite. Op vraag van paus Franciscus gaf moeder Maria Ignazia Angelini elke ochtend en avond commentaar bij de schriftlezingen van de dag en gaf ik conferenties. Mijn zes conferenties maken het eerste deel uit van dit boek.

Op vier oktober kwamen honderden deelnemers aan de synode, waaronder leken, afgevaardigden van andere Kerken, bisschoppen en kardinalen samen op het Sint-Pietersplein – een ontroerend beeld van een gemeenschappelijk oecumenisch gebeuren – voor de officiële start van de synode, met een eucharistie voorgegaan door paus Franciscus. Dit alles onder een brandende zon.

De gesprekken tijdens de synode werden opgedeeld in vijf onderdelen met bij de aanvang telkens een meditatie die geleid werd door moeder Maria Ignazia of door mij. De drie meditaties die ik gaf, vind je in het tweede deel van dit boek.

Na deze teksten volgt een overweging die ik schreef na afloop van de synodale samenkomst met als titel ‘Ga’. Ik stel me hierin de vraag hoever we geraakt zijn, welke uitdagingen ons te wachten staan en hoe we ons het best kunnen voorbereiden op de komende sessie van de synode in oktober 2024.

Het bijvoegsel met als titel ‘Verantwoordelijkheid en medeverantwoordelijkheid in het bestuur van de Kerk: het voorbeeld van de dominicanen’ is gebaseerd op een lezing die ik gaf tijdens een samenkomst van het Petrus- en Paulusseminarie in april 2022 in Quebec. Op dat moment wist ik nog niet dat ik zou uitgenodigd worden om aan de synode deel te nemen. De tekst werd later gepubliceerd in het gerenommeerde tijdschrift Studia Canonica.2 Mijn medebroeders vonden het vermakelijk dat mijn bijdrage daarin verscheen, bewust als ze zich zijn van mijn haast totale onwetendheid wat kerkelijk recht aangaat.

Ik ben moeder Maria Ignazia – mijn collega als geestelijk raadgever in de synode – dankbaar voor haar vriendelijkheid en haar bemoedigingen bij het uitoefenen van onze gemeenschappelijke taak. Ik ben ook professoren Massimo Faggiolo, Anna Rowlands en Dr. Sarah Parvis dank verschuldigd voor hun nuttige bedenkingen en suggesties voor mijn conferenties tijdens de retraite. Ook mijn medebroeder Łukasz Popko, o.p. van de Ecole Biblique van Jeruzalem ben ik erkentelijk voor zijn inspirerende hulp om Gods Woord te beluisteren. ‘Luister naar Hem.’

Conferenties tijdens de retraite

Conferentie 1

Hopen tegen alle hoop in

1 oktober 2023

Toen de heilige Vader me vroeg om deze retraite te geven, voelde ik me ten zeerste vereerd maar tegelijk ook nerveus. Mijn persoonlijke beperkingen ken ik maar al te goed. Ik ben een oude, blanke westerling en daarenboven een man. Ik weet niet wat het ergste is. Al deze aspecten van mijn identiteit beperken mijn verstaan van de werkelijkheid. Ik vraag dan ook vergiffenis voor de ontoereikendheid van mijn woorden.

We zijn allemaal onaf en kunnen niet zonder de ander. Karl Barth, de grote protestantse theoloog, had het over het katholieke ‘en – en’. Denk hierbij aan Schrift en traditie, geloof en werken. Er wordt gezegd dat hij dit omschreef als ‘het verdomde katholieke en’ (‘das verdammte katholische Und’). Met deze gedachte op de achtergrond durf ik te bidden dat we bij het luisteren naar elkaar de volgende weken – te midden van onze meningsverschillen – vaak zullen zeggen: ‘Ja, en’ … in plaats van ‘neen’. Dat is een synodale manier van reageren. Vanzelfsprekend blijft ‘neen’ bij momenten een noodzakelijke optie.

In de tweede lezing van de eucharistie van vandaag zegt Paulus tegen de christenen van Filippi: ‘Maak mijn vreugde dan volledig door uw eenheid van denken, uw eenheid in de liefde, uw saamhorigheid en eensgezindheid’ (Fil 2, 2). Wij zijn hier samen omdat we niet eensgezind zijn in hart en hoofd. De overgrote meerderheid van de mensen die meegegaan zijn in het synodale proces hebben dit ervaren als een vreugdevol gebeuren dat hen onverwacht te beurt viel. Voor velen was het immers de eerste keer dat de Kerk hen uitnodigde om aan hun geloof en hoop woorden te geven. Bij sommigen onder ons slaat evenwel de angst om het hart bij het ondernemen van dit avontuur en bij wat er in het verschiet ligt. Er zijn hier mensen die de hoop koesteren dat de Kerk ingrijpend zal veranderen. Zij hopen op drastische beslissingen, bijvoorbeeld over de rol van de vrouw in de Kerk. Anderen zijn dan weer bang, precies voor deze veranderingen. Ze vrezen dat ze verdeeldheid zullen zaaien en wie weet zelfs een schisma veroorzaken. Sommigen van jullie zouden hier liever niet zijn. Een bisschop vertelde me dat hij had gebeden om niet gekozen te worden om naar hier te moeten komen. Zijn gebed werd verhoord. Jullie gelijken misschien wel op de zoon uit het evangelie van vandaag: eerst wil hij niet naar de wijngaard gaan, maar uiteindelijk besluit hij het toch te doen.

Steeds opnieuw klinken op beslissende momenten in het evangelie dezelfde woorden als een terugkerend refrein: ‘Wees niet bang.’ Johannes zegt ons: ‘De volmaakte liefde drijft de vrees uit’ (1 Joh 4, 18). Laat ons daarom bij de start de Heer in gebed vragen om onze harten vrij te maken van angst. Sommigen zijn bang voor verandering, anderen zijn dan weer bang dat er niets zal veranderen. Eerlijk gezegd: ‘Het enige dat we te vrezen hebben, is de angst zelf.’3

Natuurlijk kampt ieder van ons met bepaalde angsten. Thomas van Aquino leert ons dat moed zich vertaalt in de weigering slaaf te worden van zijn angst. Moge het ons gegeven zijn altijd aandachtig te zijn voor de angsten die anderen met zich meedragen, vooral dan de angst van degenen met wie we van mening verschillen. Net als Abraham vertrekken we zonder te weten waarheen we gaan (Heb 11, 8). Maar eenmaal we ons hart bevrijden van angst komt er ruimte voor iets schitterends dat onze verbeelding overstijgt.

Als rode draad tijdens deze retraite nemen we de gedaanteverandering van Jezus als meditatiestof. Je kan dit gebeuren zien als een retraite die Jezus aan zijn naaste leerlingen geeft voor de start van de eerste synode in het bestaan van de Kerk. Ze zijn samen op weg (synhodos) richting Jeruzalem. De retraite was nodig, want ze waren bang voor de gezamenlijk te ondernemen reis. Tot nu toe trokken ze rond in het noorden van Israël. Maar in Caesarea Filippi beleed Petrus dat Jezus de Christus is. Het is daarop dat de uitnodiging volgt van Jezus aan zijn leerlingen om samen op te trekken naar Jeruzalem, waar Hij zal lijden, sterven en uit de dood zal worden opgewekt. Dit konden ze niet aanvaarden. Petrus tracht Jezus tegen te houden. Jezus noemt hem ‘satan’, ‘vijand’. De kleine gemeenschap blijft uitgeblust achter. Daarop neemt Jezus hen mee de berg op. Laten we Marcus’ verslag van dit gebeuren beluisteren.

Zes dagen later nam Jezus Petrus, Jakobus en Johannes met zich mee een hoge berg op, waar Hij met hen alleen was. Voor hun ogen veranderde Hij van gedaante, en zijn kleren werden schitterend wit, zoals geen bleker op aarde ze maken kan. Elia verscheen hun samen met Mozes, in gesprek met Jezus. Petrus zei daarop tegen Jezus: ‘Rabbi, het is maar goed dat wij hier zijn; laten wij drie hutten maken, voor U een, en voor Mozes een, en voor Elia een.’ Want hij wist niet wat hij moest zeggen; zo vol ontzag waren ze. Er kwam een wolk die hen overdekte, en er klonk een stem uit de wolk: ‘Dit is mijn geliefde Zoon; luister naar Hem.’ Toen ze rondkeken, zagen ze ineens niemand meer, alleen Jezus was bij hen (Mc 9, 2-8).

Deze retraite schenkt hen de nodige moed en hoop om hun reis aan te vatten. Die loopt niet altijd van een leien dakje. Het begint met de mislukking een jongeman te bevrijden van een boze geest. Ze maken ruzie onder elkaar over de vraag wie de grootste is onder hen. Ze begrijpen de Heer verkeerd. Maar ze begeven zich op weg, gewapend met hoop, hoe wankel die ook is.

Ook wij lassen voor de synode een retraite in waarop we, net als de leerlingen, leren luisteren naar de Heer. Voor we hier over drie dagen weggaan, zullen we vaak gelijkenissen vertonen met de leerlingen. We zullen elkaar verkeerd begrijpen en zelfs ruzie maken. Maar de Heer zal ons mee op weg helpen, richting dood en verrijzenis van de Kerk. Laten wij de Heer vragen ook ons hoop te schenken: de hoop dat deze synode vernieuwing zal brengen in de Kerk en geen verdeeldheid, de hoop dat we als broeders en zusters dichter tot elkaar zullen komen. Dat is onze hoop, niet alleen voor de katholieke Kerk, maar voor al onze gedoopte broeders en zusters. Mensen hebben het wel eens over een ‘oecumenische winter’. Wij hopen op het aanbreken van een oecumenische lente.

Het is ook hoop voor de hele mensheid die ons samenbrengt. Op zich ziet de toekomst er beroerd uit. Ecologische rampen bedreigen onze huizen. Bosbranden en overstromingen hebben deze zomer de wereld in hun greep gehouden. Kleine eilanden beginnen onder de zeespiegel te verdwijnen. Miljoenen mensen zijn op de vlucht voor armoede en geweld. Honderden mensen zijn verdronken in de Middellandse Zee, niet ver van hier. Heel wat koppels staan weigerachtig om kinderen op een wereld te zetten die ten dode lijkt opgeschreven. In China dragen jongeren T-shirts met de boodschap ‘Wij zijn de laatste generatie.’ Laten we samenkomen gewapend met hoop voor de mensheid, vooral met hoop voor jonge mensen.

Ik weet niet hoeveel ouders er zich onder de synodedeelnemers bevinden, maar ik dank u dat u onze toekomst koestert. Na een moeilijke periode in Zuid-Soedan, aan de grens met Congo, bevond ik me op het vliegtuig naar Groot-Brittannië naast een kind dat acht uur lang zonder ophouden weende. Met schaamte moet ik toegeven dat er moorddadige – Herodiaanse – gedachten in me opkwamen. Terwijl er geen mooiere priesterlijke taak bestaat dan kinderen op te voeden en hun geest en hart trachten te openen voor de belofte van het leven. Ouders en leerkrachten zijn bemiddelaars van hoop.

We komen hier samen met hoop voor de Kerk en voor de mensheid. Maar het probleem is duidelijk: onze hoop gaat tegengestelde richtingen uit. Wat is gemeenschappelijk in onze hoop? We gedragen ons op dit vlak net als de leerlingen. De moeders van Jakobus en Johannes koesterden de hoop dat zij links en rechts van de Heer in zijn glorie zouden mogen plaatsnemen en zo Petrus aan de kant zouden schuiven. Tot zelfs in de binnenste cirkel van de vrienden van Jezus heerst er rivaliteit. Naar alle waarschijnlijkheid hoopte Judas op een opstand die de Romeinen buiten zou gooien. Er waren er onder hen vermoedelijk ook die alleen maar aan de dood wensten te ontsnappen. Maar ze begeven zich samen op weg. De vraag naar de gemeenschappelijke grond van onze hoop ligt tijdens deze synode op ons bord.

Bij het Laatste Avondmaal ontvingen de leerlingen hoop die uitsteeg boven alles wat ze zich hadden kunnen inbeelden: het lichaam van Christus en zijn bloed, het nieuwe verbond, het eeuwig leven. In het licht van deze eucharistische hoop werd hun zo tegenstrijdige hoop plots relatief, behalve voor Judas die wanhoopte. Dit is wat Paulus bedoelt met ‘hopen tegen de hoop in’ (Rom 4, 18), de hoop die al onze hoop te boven gaat.

Ook wij zijn bij elkaar zoals de leerlingen tijdens het Laatste Avondmaal. We bevinden ons niet in een politieke debatkamer waar we met elkaar wedijveren met de bedoeling er als winnaar uit te komen. Onze hoop is eucharistisch. Wat dit kan betekenen, verstond ik voor het eerst in Rwanda in 1993 toen de onlusten net waren uitgebarsten. We waren van plan om onze dominicaanse medezusters in het noorden een bezoek te brengen, maar de Belgische ambassadeur zei ons dat we thuis moesten blijven. Het land stond in brand. Maar ik was jong en dwaas. Nu ben ik oud en dwaas. Die dag kregen we verschrikkelijke zaken te zien: een ziekenzaal vol jonge kinderen die door mijnen en bommen ledematen verloren hadden. Er was een kind dat zijn twee benen, een arm en een oog verloren was. Zijn vader zat te wenen naast hem. Ik ging de rimboe in om daar te wenen. Twee kinderen, die elk op één been hinkten, hielden me gezelschap.

We gingen onze zusters bezoeken, maar wat had ik nog te vertellen? In het aangezicht van zulk zinloos geweld blijft een mens zonder woorden. Toen herinnerde ik me de woorden van de Heer: ‘Doe dit tot gedachtenis aan Mij.’ Er is ons iets gegeven om iets mee te doen. Bij het Laatste Avondmaal leek het erop dat de toekomst verstek liet gaan. Alles wat in het verschiet lag, was ogenschijnlijk maar mislukking, lijden en dood. Op dit donkerste ogenblik stelt Jezus het meest hoopvolle gebaar in de geschiedenis van de wereld: ‘Dit is mijn lichaam, voor jullie gegeven. Dit is mijn bloed, voor jullie vergoten.’ Deze hoop tilt ons boven alle verdeeldheid uit. Een van de redenen dat ik het op prijs stel op plaatsen te komen waar oorlog is en lijden, is dat ik op zulke plaatsen steeds weer de schoonheid van de eucharistische hoop ontdek.

Een priester in het oosten van Oekraïne ging naar de zusters om de eucharistie voor te gaan. Geconfronteerd met de dreiging onder de voet te worden gelopen door oorlogsgeweld, stonden zij op het punt te verhuizen. Alles was reeds ingepakt. Het enige wat ze als pateen konden aanbieden, was een rood plastic bord. Hij schreef: ‘Zo liet God ons zien dat Hij bij ons was. “Jullie bevinden zich in een kelder, in de vochtigheid en omringd door schimmel, maar Ik ben met jullie, op een rood bordje van een kind, en niet op een gouden pateen.”’4 Dit verbeeldt de eucharistische hoop van deze synodale reis. De Heer is met ons.

De hoop van de eucharistie bevindt zich voorbij ons voorstellingsvermogen.

Daarna zag ik een grote menigte, die niemand tellen kon, uit alle rassen en stammen en volken en talen. Zij stonden voor de troon en voor het lam, in witte kleren en met palmtakken in de hand, en luid riepen zij: ‘De redding komt van onze God, die op de troon zetelt, en van het lam!’ (Apk 7, 9-10)

Het is deze hoop waarvan de leerlingen op de berg bij de gedaanteverandering van de Heer een glimp mochten opvangen. Tegen deze achtergrond zijn onze tegengestelde verwachtingen zo onbeduidend, op het absurde af. Als we werkelijk onderweg zijn naar het Koninkrijk, maakt het dan echt zoveel uit of je op één lijn zit met de zogenaamde traditionalisten of progressieven? Jawel, zelfs de verschillen tussen dominicanen en jezuïeten worden betekenisloos! Laten we naar Hem luisteren, de berg afdalen en ons vol vertrouwen verder op pad begeven. De grootste gaven zullen we – als we hen tenminste durven beluisteren – ontvangen van hen met wie we het oneens zijn.

Tijdens onze synodale reis kunnen we ons de vraag stellen of het allemaal iets oplevert. Het besluit van de media zal naar alle waarschijnlijkheid zijn dat het allemaal tijdverspilling is, niet meer dan woordenkramerij. Ze zullen vier of vijf hete hangijzers in het oog houden om te zien of daarover doortastende beslissingen genomen worden. Bij de leerlingen op die eerste synode, wandelend richting Jeruzalem, had het er alvast de schijn van dat het tot niets diende. Ze probeerden zelfs te voorkomen dat de blinde Bartimeüs werd genezen door hem uit Jezus’ buurt te houden. Ze leken van geen nut te zijn. Wanneer een grote hongerige menigte zich rond Jezus verzamelt, vragen de leerlingen aan de Heer: ‘Waar kan iemand op een zo eenzame plaats brood vandaan halen om hen te verzadigen?’ Jezus vraagt hen wat er voorhanden is. Slechts zeven broden en enkele vissen (Mc 8, 1-10). Dat was meer dan voldoende. Als we tijdens deze synode gul delen wat we hebben, zal dat meer dan voldoende zijn. De Heer van de oogst zal erin voorzien.

Naast onze priorij in Bagdad is een tehuis voor verlaten kinderen, van welk geloof ze ook zijn. Het wordt gerund door de zusters van Moeder Theresa. Ik zal nooit de kleine Nura vergeten. Ze was ongeveer acht jaar oud en geboren zonder armen of benen. Ze gaf de jongere kinderen te eten met een lepel in haar mond. Een mens kan zich afvragen wat het nut is van kleine daden van goedheid in een oorlogsgebied. Maken ze enig verschil? Zijn het niet gewoon pleisters op een lichaam dat wegkwijnt? We doen kleine goede daden en laten het aan de Heer van de oogst over de vruchtbaarheid te schenken die Hij wenst. Vandaag zijn we samen op het feest van de heilige Theresia van Lisieux. Ze werd 150 jaar geleden geboren. Ze nodigt ons uit om haar ‘kleine weg’ te volgen die voert naar het Koninkrijk. Ze zei: ‘Bedenk dat in Gods ogen niets onbeduidend is.’

In Auschwitz kreeg Primo Levi, een Italiaanse Jood, elke dag een stuk brood van een Italiaanse leek, Lorenzo genaamd. Hij schreef: ‘Ik geloof dat het echt aan Lorenzo te danken is dat ik vandaag nog in leven ben. Dit niet zozeer door wat hij me gaf, maar omdat hij door zijn aanwezigheid, door zijn ongedwongen en eenvoudige manier om goed te zijn, me er voortdurend aan herinnerde dat er nog een wereld bestond buiten de onze, dat er nog iets en iemand bestond die puur en ongeschonden was, niet corrupt en niet wreedaardig ... iets dat ik moeilijk kan omschrijven, een geringe mogelijkheid van goedheid, maar die het wel de moeite waard maakte om te overleven. Dankzij Lorenzo slaagde ik erin niet te vergeten zelf een mens te zijn.’5 De kleine portie brood redde zijn ziel.

De laatste woorden van de heilige David, de beschermheilige van Wales, waren: ‘Doe eenvoudige dingen goed.’ Het is onze hoop dat alle kleine daden verricht tijdens deze synode, vruchten zullen dragen die ons voorstellingsvermogen te boven gaan. Op die laatste avond gaf Jezus zichzelf aan de leerlingen: ‘Ik geef mezelf aan jullie.’ Laten we tijdens deze synode niet alleen onze woorden en meningen met elkaar delen, maar ook onszelf en dit met een eucharistische vrijgevigheid. Als we ons hart voor elkaar openen, mogen we erop rekenen dat er wonderlijke dingen zullen gebeuren. De leerlingen verzamelden alle brokken brood en vis die overbleven nadat ze vijfduizend aanwezigen te eten hadden gegeven. Niets ging verloren. Zoals er ook niets zal verloren gaan van elke inspanning die we doen om elkaar de hand te reiken.

Een laatste punt. Petrus probeerde Jezus tegen te houden om zich richting Jeruzalem te begeven. Hij zag de zin er niet van in. Hij vond het absurd daarheen te trekken om ter dood te worden gebracht. Wanhoop mogen we niet verstaan als pessimisme. Het is de angst die ons in het oor fluistert dat niets nog zin heeft. Hoop is dan weer geen synoniem voor optimisme. Hoop bestaat in het vertrouwen dat alles wat we meemaken, al onze verwarring en pijn, op de een of andere manier zinvol zal blijken. We hebben hetzelfde vertrouwen als Paulus die zegt: ‘Thans ken ik slechts ten dele, maar dan zal ik ten volle kennen zoals ik zelf gekend ben’ (1 Kor 13, 12).

Zinloos geweld maakt korte metten met de betekenis van alles en doodt onze ziel. Toen de heilige Oscar Romero, de aartsbisschop van San Salvador, de plek bezocht waar het Salvadoraanse leger een bloedbad had aangericht, zag hij in een greppel het lichaam van een jongetje liggen: ‘Het was nog maar een kind, hij lag op de bodem van de greppel, met zijn gelaat omhoog. Je kon de kogelgaten zien, de kneuzingen van de slagen, het bloed dat opgedroogd was. Zijn ogen waren geopend, alsof hij peilde naar de reden van zijn dood en die niet begreep.’6 Toch was het op dat moment dat Romero de zin van zijn leven ontdekte, gelijktijdig met de roeping het uit handen te geven. Ja, angst vergezelde hem tot hij aan zijn einde kwam. Zijn dode lichaam bleek doordrenkt met zweet. Hij had de man aangekeken die op het punt stond hem te doden. Maar slaaf van de angst was hij niet meer.

Ik hoop dat er op deze synode geen geweld wordt gebruikt. Maar we zullen ons ongetwijfeld wel vaak afvragen wat de zin van heel deze onderneming is. Door te luisteren naar Hem en naar elkaar zal de weg voorwaarts zich aan ons openbaren. Hierin bestaat meteen onze christelijke getuigenis in een wereld die er vaak geen vertrouwen meer in heeft dat het menselijk bestaan enige zin heeft. Shakespeares Macbeth beweert ‘dat het leven slechts een verhaal is verteld door een idioot, vol woede en herrie, en nergens over gaat.’7 Maar door samen na te denken, te bidden en te spreken over de grote vraagstukken waar de Kerk en de wereld mee geconfronteerd worden, getuigen we van onze hoop op de Heer die zin geeft aan elk menselijk leven.

Elke christelijke school is een getuigenis van onze hoop op ‘het licht dat schijnt in de duisternis, en de duisternis die het niet aan kon’ (Joh 1, 5). In Bagdad stichtten de dominicanen een academie met als motto: ‘Geen enkele vraag is hier verboden.’ Midden in een oorlogsgebied legt een school getuigenis af van onze hoop dat de onzin van geweld niet het laatste woord zal hebben. Homs in Syrië is als stad grotendeels verwoest door zinloos geweld. Maar tussen de ruïnes ontdekten we een katholieke school. Het is daar dat de Nederlandse jezuïet Franz van der Lugt weigerde te vertrekken ondanks bedreigingen met de dood. Hij werd doodgeschoten terwijl hij in zijn tuin zat. We ontmoetten er een oude Egyptische jezuïet die daar nog steeds les aan het geven was. Hij bracht een nieuwe generatie kinderen de vaardigheden bij om te proberen zin te geven aan hun leven. Zo ziet hoop eruit.