De weg naar binnen

Auteurs: Beatrijs Corveleyn en Kees G. Zwart

Coverillustratie en tekeningen: Erik Galle

Vormgeving en druk: Halewijn nv

Foto Dag Hammarskjöld op kaft: © un Photo/jo

De citaten uit Merkstenen werden overgenomen uit:

Dag Hammarskjöld, Merkstenen, Ten Have, Kampen, 2007.

Waar de Nederlandse vertaling afwijkt van die in de uitgave van Ten Have, is dat in een voetnoot aangegeven.

© Halewijn nv 2024, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België, www.halewijn.info

In samenwerking met uitgeverij Adveniat, Celciusweg 41, 8912 am Leeuwarden

www.adveniat.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

België:

d/2024/5930/002

isbn e-book 978 90 8528 754 4

Anderen vinden rustplaatsen

op hun weg, in de zon

waar ze elkaar ontmoeten.

Maar dit

is jouw weg

en het is nu,

juist nu

dat je niet mag falen.

— dag hammarskjöld

INLEIDING

De weg gaan

Vrede voor jou, lezer!

We nodigen je van harte uit om met dit boek in de hand mee op weg te gaan, op de weg naar binnen. Dag Hammarskjöld is onze gids.

De weg naar binnen

Anders dan een traject dat je doelgericht aanvat, is de weg naar binnen een persoonlijke weg waarvan je vooraf niet weet waar die jou zal brengen. Het ‘binnen’ waarover we hier schrijven, is geen reisdoel. De uitspraak van Dag Hammarskjöld: ‘De weg kiest jou’, zegt precies waar het bij ‘de weg’ om gaat. Het op weg gaan, het op weg zijn zelf, is waarin je leven richting krijgt. Het ‘binnen’ van ‘de weg naar binnen’ is de innerlijke ruimte waarin je jezelf leert verstaan in je diepste overwegingen – door Hammarskjöld aangeduid als ‘onderhandelingen met jezelf en met God’. Bijzonder dus: de weg naar binnen gaan, is vooral stilstaan, stil zijn in het hier en nu van dit moment op jouw weg.

De uitnodiging van dit boek is om dat te doen: stil te staan, stil te zijn, het moment hier en nu in te gaan. De weg naar binnen gaan, is in het licht van God zien wat er in je omgaat en wat er echt toe doet, je afstemmen op wat goed is en vanuit die afstemming jouw weg verder gaan.

Hammarskjöld is hierin onze wegwijzer: het afstemmen van zijn eigen wil op de wil van God speelt een grote rol in zijn innerlijke leven. Het hoofdstuk Leiderschap brengt je dichter bij de wegwijzer die Hammarskjöld is.

Dag Hammarskjöld

De Zweedse diplomaat Dag Hammarskjöld (1905-1961) was van 1953 tot aan zijn dood secretaris-generaal van de Verenigde Naties. In die functie verwierf hij vooral bekendheid door zijn grote inzet voor de vrede. Hij stierf in een vliegtuigongeluk tijdens een vredesmissie in Congo en kreeg in 1961 postuum de Nobelprijs voor de Vrede.

Als wereldleider werd hij door vriend en vijand gerespecteerd om zijn integriteit en vrede-zoekende bezieling. Zijn leiderschap kenmerkte zich door een onwrikbaar respect voor de ander, een respect dat afstraalde op de talloze medewerkers met wie hij samenwerkte en te midden van wie hij zijn unieke verantwoordelijkheid droeg. Zijn wereld is die van de Koude Oorlog, die van de Suez-crisis, die van verzelfstandiging van voormalige kolonies. Hammarskjöld werkte in een wereld vol conflicten aan bemiddeling, aan beheersing, en in alles: aan vrede.

Dat voor hem persoonlijke afzondering en bezinning een grote rol speelden, kan iedereen zich goed voorstellen. Vriendschappen, wandelingen, stilte en ook eenzaamheid waren voortdurende metgezellen op zijn levensweg. Op zijn wandeltochten zal hij weleens hoopjes stenen hebben aangetroffen, door anderen daar ter oriëntatie neergelegd. Die anderen lieten ze daar liggen als punt van herkenning op hun terugweg. En daardoor ook als richtingwijzer voor een mogelijk volgende wandelaar – wie ook, waarheen ook onderweg. Zulke hoopjes stenen noemen we merkstenen, en ze zijn zinnebeeld geworden voor Hammarskjölds ‘weg naar binnen’.

Van die ‘weg naar binnen’ hield Hammarskjöld aantekeningen bij: notities, postuum gepubliceerd onder de titel Merkstenen. Ze laten zich lezen als het resultaat van zijn ‘onderhandelingen’. Zijn notities werkten voor hem als vaste punten op zijn innerlijke levensweg, die oriëntatie gaven aan de weg die hij ging.

Bronnen

In dit boek verkennen we de dynamische binnenwereld van Hammarskjöld op basis van zijn tekstuele nalatenschap. Merkstenen is daarvoor onze grote bron. Maar die niet alleen. De vele brieven, notities, lezingen en toespraken van Hammarskjöld ademen dezelfde innerlijke zeggingskracht en spirituele rijkdom uit. In ons boek spelen al die teksten daarom mee. Onder ‘Bronnen’, achterin dit boek, geven we aan welke teksten zijn gebruikt. Onder ‘Verantwoording’, ook achteraan in het boek, lichten we toe hoe we met de vertaling van Merkstenen zijn omgegaan.

Dit boek schrijven

Dit boek hebben we, Beatrijs Corveleyn en Kees Zwart, samen geschreven, ieder om een eigen reden.

Beatrijs: Het jarenlange omgaan met Hammarskjölds gedachtegoed bracht mij bij de idee om iets van de rijkdom van zijn binnenwereld met anderen te delen. Van meet af aan was ik me ervan bewust dat ik bij het schrijven van een boek over die ‘onderhandelingen’ een gesprekspartner nodig zou hebben. Want hoe begin je aan zo’n zelf gestelde opdracht, hoe geef je zo’n boek vorm, hoe ontwikkel je een passende schrijfstijl en hoe houd je het vol als de dagelijkse werkelijkheid maar weinig gelegenheid geeft om – want dat was hoe ik het voor me begon te zien – te reflecteren op Hammarskjölds weg naar binnen?

Kees: Zo’n vijf jaar geleden benaderde Beatrijs mij om die gesprekspartner te willen zijn. Ons samen spreken leidde tot een selectie van een twintigtal ‘vangwoorden’, zoals ik ze graag aanduid. Ieder vangwoord is voor ons een kleine spirituele oefening geworden; ieder hoofdstuk is de neerslag van de verkenningstocht die we samen hebben afgelegd. Beatrijs is de schrijvende auteur van dit boek; mij heeft ze vorsend met haar laten meelezen, soms ook laten meeschrijven.

Beatrijs: In dit boek ben ik inderdaad de schrijvende ik-persoon. Maar het geheel is het resultaat van onze gezamenlijke reflecties en Kees’ vermogen om kritisch naar de teksten te kijken. Ik kan zeggen dat ik het schrijven van een spiritueel boek als dit heb kunnen leren dankzij het stimulerende samenspreken over hoe we u als lezer van dienst zouden kunnen zijn. Ik kan ook gewoon zeggen: dit is ons boek.

Kees: Wij beiden ondervonden de grote waarde van het ‘binnen’ van ‘de weg naar binnen’ op gezette tijden als een kluizenarij te bewonen. Was Beatrijs in de loop der jaren al zo vertrouwd geworden met Hammarskjölds geestelijke nalatenschap, onze gesprekken lieten nu ook mij de oriënterende zeggingskracht ervan ondergaan.

Dit boek lezen

We nodigen je graag uit om de tijd te nemen voor het lezen van dit boek. Ieder hoofdstuk is bewust als zelfstandige tekst geschreven. Dat zie je ook aan de titels van de hoofdstukken, die als vangwoorden hun werk mogen doen en alfabetisch gerangschikt zijn. Zo kun je dit boek doorbladeren en over een vangwoord dat je aanspreekt, beginnen lezen. Leg het boek daarna gerust even terzijde: sta stil bij de innerlijke waarnemingen die je hebt opgedaan – volg de weg naar binnen.

Voor wie het lezen van dit boek iets gerichter wil aanpakken, doen we graag enkele suggesties. De hoofdstukken Stilte, Roeping en Rijpheid laten zich goed lezen als een kleine inwijding in de geestelijke wereld van Hammarskjöld. Wil je meteen je oor te luisteren leggen bij het hart van zijn geestelijk leven: lees dan het hoofdstuk Eenzaamheid. Hoofdstukken als Mystiek en Innerlijke merkstenen willen je vooral bij de ruimte van de ziel brengen. En hoe de innerlijke weg doorwerkt in je doen en laten, vind je met name in de hoofdstukken Vrede en Dienstbaarheid.

De twee hoofstukken die nu als eerste volgen – Vaste punten onderweg en Leiderschap – vormen de inhoudelijke introductie op wat daarna volgt.

Gaan

Kom, we gaan.

Om tussen de talloze stapstenen en struikelbrokken op onze weg naar binnen merkstenen te ontwaren.

Ze wenken ons, die stille getuigen van wie ons zijn voorgegaan.

We hebben geen haast.

Maar laten we gaan.

Merkstenen

Een waaier aan betekenissen

Merkstenen is de titel van Hammarskjölds gebundelde dagboeknotities. Hammarskjöld vertrouwde ooit in een brief aan Sven Stolpe, jeugdvriend en romanschrijver, toe aan een boek te werken waarin hij openlijk over zijn geestelijke ervaringen kon schrijven. Na zijn dood vond men in zijn appartement in New York het typoscript1.

Het gaat hier wel om een dagboek van een geheel eigen soort. De notities staan min of meer los van elkaar en hebben veelal een uitgesproken aforistisch karakter. Met maar enkele woorden roepen ze een wereld vol betekenissen op. En juist dat evocatieve aspect maakt ze tot ware merkstenen: een stapel stenen (woorden) die het landschap (leven) markeren, de stille getuigen (op papier) van wie hier ooit ging (schreef) en als oriëntatiepunt bedoeld voor wie hier haar of zijn weg gaat (zich in het leven oriënteert).

Het kort en compact formuleren van zijn reflecties werkte voor Hammarskjöld zelf als het zoeken naar innerlijke rust – rust in de turbulente wereld van zijn werk even goed als in die van zijn innerlijk. Merkstenen is de uitgezuiverde neerslag van dat reflecteren, van het ‘wegen’ van wat speelt en dat uitzuiveren, uitdunnen tot maar enkele woorden. Dat maakt dit bijzondere dagboek tot zo’n rijke bron.

In dit boek gebruiken we het woord ‘merkstenen’ ook als aanduiding van de afzonderlijke, los te lezen notities die Hammarskjöld in zijn dagboek Merkstenen noteerde.

Het woord heeft bovendien een metaforische betekenis. Hammarskjöld is sterk in zijn beeldend taalgebruik. De metaforische betekenis van het woord ‘merkstenen’ is zeer veelzijdig. De betekenis is zelfs mede afhankelijk van de situatie waarin jij, als lezer van de notities, je bevindt. Tref jij merkstenen aan of leg je ze zelf? Ben jij op de heen- dan wel op de terugweg? En uiteindelijk ook: Waar ben je? En: waar ben jij? Zo verwijst het woord ‘merkstenen’ naar een brede waaier aan betekenisaspecten, zoals we die ook vinden in de geestelijke aantekeningen van Dag Hammarskjöld.

Waarnemen

Als wandelaar in een onbekend, nog onoverzichtelijk landschap kun je enorm geholpen zijn door de merkstenen die anderen vóór jou daar hebben neergelegd. Ze liggen op een opvallende plek, bij voorkeur rechts in de oksel van wegen die afsplitsen of elkaar kruisen. Het zijn stille getuigen. Maar waarvan? Op zichzelf betekent een stapeltje stenen niet zoveel. Ze liggen er gewoon; ze wijzen zelf geen richting. Je kunt er ook achteloos aan voorbijlopen. Maar als je ze opmerkt, getuigen ze van de plek waar je bent. Ze zetten je stil bij het hier en nu van het moment. Ze roepen iets in je wakker van: ‘Waar ben ik?’ En juist die vraag doet jou je oriënteren in een onbekend landschap. Dat deze stenen hun oriënterende betekenis pas vrijgeven als je goed waarneemt hoe ze in het landschap liggen, blijkt dat niet als je op deze zelfde plek weer terugkomt? Dan komt het erop aan dat je ze herkent, en dat kan alleen maar als je ze al eerder goed hebt waargenomen.

Het kan ook anders gaan: dat jij degene bent die wat stenen bij elkaar legt om later de weg terug te kunnen vinden. Wellicht, maar onwetend, help je daarmee degene die na jou komt bij haar of zijn eigen oriëntatie onderweg.

In alle gevallen moet je even stilstaan om een stapeltje gewone stenen als merkstenen aan te merken. Jij bent immers degene die zich aan de hand van die stenen in het landschap oriënteert. En soms ontdek je dat anderen je zijn voorgegaan, onwetend dat ze jou aan zo’n oriëntatiepunt hielpen.

Bij Hammarskjöld staat dat ‘waarnemen als voorwaarde voor het herkennen’ symbool voor het schrijfproces van zijn ‘onderhandelingen’. Eenmaal waargenomen, dus: geschreven, komt het erop aan dat je ze later weer zult herkennen, dus: teruglezen. Het blijkt bij Hammarskjöld steeds om dat waarnemen in samenhang met dat herkennen te gaan. Daarom noemt hij zijn notities punten die hem houvast geven. Of zijn eigen merkstenen – zijn stapeltjes woorden – eventueel ook voor anderen van betekenis zouden kunnen zijn? Hij vermoedde het wel, maar schreef toch niet met het oog op een mogelijke lezer. Met andere woorden: Hammarskjöld maakte merkstenen tot wat ze zijn: los van wie ze er neerlegde, zijn het wegwijzers op een knooppunt van mogelijke richtingen, markers om waar te nemen, die je doen stilstaan. Nog pregnanter: zulke stenen doen vermoeden dat de weg die je nu verder gaat een begaanbare weg is. Dat vermoeden is én de optie van de herkenning als je hier later nog terugkomt, én tegelijkertijd het perspectief dat merkstenen in hun stilte bieden. Merkstenen is een rijke bron voor wie de weg naar binnen wil gaan, ook bij herhaling.

Soms lezen we dat Hammarskjöld, zelf onderweg, aanloopt tegen zo’n stapeltje stenen dat anderen vóór hem daar hebben neergelegd. Zo citeert hij een mysticus als Johannes van het Kruis, wiens woorden voor hem een grote zeggingskracht hebben. Ook treft hij weleens een stapeltje stenen aan dat daar nog maar net is opgestapeld: we lezen dan over zijn ontmoetingen met iemand als de Joodse filosoof Martin Buber. En zo komt bijvoorbeeld ook in ons hoofdstuk Schoonheid ter sprake wat zijn vriendschap met beeldend kunstenaar Barbara Hepworth voor hem betekent – Hepworth: die vernieuwende beeldhouwer wier werken welhaast de materialisatie van Hammarskjölds geestelijke merkstenen zijn.

Gidsfunctie

Over de notities zelf schrijft Hammarskjöld: ‘Deze aantekeningen? Het waren merkstenen, opgestapeld als je een punt bereikt had waarop je ze nodig had, een vast punt dat niet verloren mocht gaan. En dat zijn ze gebleven’ (M p. 99, 1956). Het waren niet alleen aantekeningen die hij zelf als ijkpunt en houvast met zich meedroeg, maar hij vermoedde dat ze ook anderen tot inspiratie konden zijn, anderen die behoefte mochten voelen aan merkstenen op hun levensweg. Neem deze kleine, ontmaskerende dagboeknotitie: ‘Het zuivere, eenvoudige ik van de ochtend – en het eerste wat het ziet: het groteske beeld in de lachspiegel van gisteren’ (M p. 113, 1958). De tekening van je zelfbeeld in de ochtendspiegel wordt een innerlijke spiegel die iets met je doet als je in de associatie meegaat. Met een enkel woord wordt een betekeniswereld aangesproken die jij als lezer krijgt te duiden, te overwegen. Het spiegelbeeld laat iets van jezelf zien. Het vraagt van jou als lezer om aandachtig en langzaam te lezen; het vraagt om reflectie, nodigt uit tot meditatie. Waar je het boek ook opent, steeds weer roept Merkstenen iets op. En mijn ervaring is dat dat ook na vele jaren lezen en herlezen zo blijft. Het jarenlange lezen heeft voor mij zelfs een gidsfunctie gekregen op mijn levensweg.

Natuurlijk, ik heb wel eens gedacht: ‘Beste Dag Hammarskjöld, had u dit nu niet wat eenvoudiger, wat toegankelijker kunnen formuleren?’ Ik ben er ondertussen achtergekomen dat juist het stroeve van veel van de teksten me geholpen heeft om niet ergens vlug overheen te lezen maar langzaam te lezen, woord voor woord, de taal te proeven. Ik ontdekte dat deze teksten me een weg wezen, een persoonlijke weg, mijn weg. Meestal zie ik niet onmiddellijk een lijn of verband met andere notities. En lang niet altijd zie ik waar Hammarskjöld zelf nou zit. Sommige teksten lijken wel puzzels, enigmatische zoekplaatjes, zoals in de merksteen ‘Zon en stilheid2. Door jadegroen water zie je de monsters van het diepteleven spelen op het rif. Is dit de gelegenheid voor vrees? Voel je je veiliger wanneer een kokende zee verbergt wat onder de oppervlakte schuilgaat?’ (M p. 82, 1955). Soms schuurt zo’n notitie, of opent ze een perspectief waarvoor je in eerste instantie terugdeinst − al kun je er niet omheen. Of grijpt ze je in je nekvel, zoals deze merksteen dat bij mij deed: ‘Eenzaamheid is geen dodelijke ziekte. Nee, maar wordt zij niet door de dood pas overwonnen? En wordt zij niet moeilijker te dragen naarmate we die dichter naderen?’ (M p. 62, 1952).

Levensboek

Hammarskjöld noemt zijn Merkstenen ook wel ‘een soort dagboek’. Het is de verzameling van gedachten, gedichten en gebeden die hij in de loop van zesendertig jaar bijhield, om zo over de belangrijke momenten in zijn spirituele leven na te denken. Op zeker moment begon hij zijn teksten te ordenen en te redigeren, men vermoedt vanaf eind 1956 omdat hij zich toen een typemachine met een Zweeds toetsenbord aanschafte. Tekenend voor deze redactie is de epigraaf die hij aan het begin van zijn manuscript plaatste: ‘Alleen de hand die doorstreept, kan waarheid schrijven.’3 Hoe intens die redactie geweest is, zullen we nooit weten, want na zijn dood vond men alleen het typoschrift.

Opvallend is dat je in Merkstenen weinig verwijzingen naar biografische feiten aantreft, wel jaartallen en vanaf 1953 soms een datum. Hammarskjöld abstraheert zijn levenservaring en reflecteert erover. Het gaat hem niet om de gebeurtenissen zelf. Hierdoor kunnen zijn Merkstenen voor meer mensen inspirerend zijn. Bij het begrijpen van sommige notities, zeker bij gedateerde aantekeningen, kan het helpen om rekening te houden met de concrete situaties waarin hij zich op dat moment bevond. Toch wil dat niet zeggen dat zijn geestelijke ervaring voortkwam uit die concrete situaties. Wel dat al wat hij meemaakt van invloed is op zijn diepere – noem ze: spirituele of mystieke – ervaringen. Als in de laatste jaren in Merkstenen het aantal dateringen toeneemt, zijn dat ook de jaren waarin hij met steeds spannender politieke situaties te maken heeft. In zijn dagboeknotities vinden we dan niet de concrete politieke werkelijkheid terug, wel merk je de invloed daarvan op zijn denken en voelen. Zijn eigen, spirituele ontwikkeling werd erdoor geïntensiveerd. Hij blijft abstract formuleren en dat maakt dat zijn notities ook als merkstenen functioneren op mijn levensweg, op de weg die de Eeuwige met mij gaat. God werkt in de dagelijkse realiteit van een mens, ervaar ik.

Wat Hammarskjöld schrijft over vrede, dienen, respect, of over liefde of eenzaamheid, dat staat niet los van wat zich in zijn leven afspeelt. Waar hij over schrijft, is zijn geestelijke weg. En op die weg waren er knikmomenten of ervaringsmomenten waarbij hij zich afvroeg: Hoe sta ik hier nu in? Wat vraagt het dienen van de vrede nu van mij? Waar brengt mijn eenzaamheid mij? Zijn dagboek is dus niet autobiografisch in de gebruikelijke zin. Het is vooral autoreflexief, de reflectie op zijn innerlijk leven, en daarom: een levensboek. Het gaat over: Waar sta ik op mijn geestelijke weg, hoe ontrolt zich die weg, waar brengt me die? En de spannende vraag voor wie Merkstenen leest, kan dan worden: licht er bij mij als lezer iets op van hoe Hammarskjöld door de jaren heen groeide op zijn spirituele weg? Kan het lezen en bemediteren van dit boek me helpen bij mijn eigen spirituele groei? Hoe kan ik als lezer zelf de weg naar binnen gaan? Welke weg leg ik af?

Witboek

Het zijn dit soort vragen die Hammarskjöld in zijn aantekeningen onderzoekt, en dus bij de lezer oproept. Noemt hij daarom zijn aantekeningen ook ‘een soort witboek’? En wat betekent dat precies? Het woord ontleent hij aan de politieke wereld van zijn tijd: een witboek beschrijft het eigen beleid van de overheid rond politieke vraagstukken en is voor intern gebruik. Hammarskjöld plaatst het woord in de context van zijn innerlijke wereld om zo iets over zichzelf te kunnen zeggen. Vooral de laatste jaren van zijn leven komt hij geregeld onder vuur te liggen bij de grote mogendheden die zijn beleid gericht op vrede en op kansen voor de nieuwe onafhankelijke landen aanvechten, terwijl hij, vanuit zijn positie als secretaris-generaal de spirituele achtergrond van zijn beleid – zijn witboek – voor intern gebruik bewaart. Daarmee in de publiciteit treden, kan hij niet. Hij wil wel voor zichzelf – en voor mogelijke lezers, ooit – verkennen van waaruit hij handelt: Merkstenen is het witboek waarin Hammarskjöld zijn ‘onderhandelingen met God en met zichzelf’ wil verwoorden en uitklaren.

Mijn ervaring is dat ik niet anders kan dan blijven luisteren naar Hammarskjölds stem. Hij is in gesprek met zichzelf en met God. Dat loopt door elkaar heen. Zijn dialoog met zichzelf en zijn dialoog met God vormen tezamen zijn innerlijke overwegingen. Dat is ook de fascinatie die voor mij van zijn woorden uitgaat: Wat is mijn roeping, wat wil God? Wat wil God van mij? Nu op dit moment.

Gids voor onderweg

Er is meer dat mij, dat ons, in Merkstenen is gaan boeien. Aanvankelijk zagen we er een groot aantal geestelijke begrippen in zoals eenzaamheid, je weg gaan, liefde, verlangen. Die begrippen hebben we verder onderzocht en nader bepaald: het zijn de titelwoorden van de hoofdstukken van ons boek geworden. In de loop der jaren ben ik ook andere teksten van Hammarskjöld gaan lezen, gelegenheidsteksten waarin hij van zijn rijke innerlijke leven getuigt. Zo begon ik in Hammarskjölds spirituele leven een ontwikkeling te vermoeden, een geestelijk groeiproces. Dit vermoeden ligt aan de basis van het boek dat je nu in handen hebt. In de verschillende hoofdstukken die nu volgen, wijzen we op aspecten van zijn innerlijk leven en innerlijke groei. We doen dat aftastend, luisterend naar wat tussen de regels van dit witboek door in onszelf resoneert.

Zo kijken we naar wat Hammarskjöld schreef: een gids voor onderweg. We hebben Hammarskjölds geestelijke merkstenen leren lezen als richtingwijzers op onze levensweg. Zijn teksten verwijzen naar ons hart, naar wat ons drijft, naar wat in ons aan verlangen leeft. Merkstenen kunnen we nu duiden als een kompas dat ons steeds opnieuw helpt de goede richting in ons leven te vinden en te hervinden en te groeien op onze innerlijke weg.

1 Het ging om een losbladige, handgetypte verzameling Zweedstalige teksten in een map. Aan dat typoscript vastgespeld zat een ongedateerde brief, gericht aan zijn vriend Leif Belfrage, Zweeds staatssecretaris. Hij verwijst daarin naar een gesprek dat hij ooit met Leif voerde: dat hij een soort dagboek bijhield waarvan hij wilde dat in voorkomend geval Leif hierover de zorg zou krijgen. Bij die gelegenheid had hij zijn vriend verteld dat hij enkel voor zichzelf schreef, maar in de loop der tijd rekening ging houden met mogelijke lezers. Hij gaf Leif de toestemming om zijn dagboeknotities te publiceren als die vond dat ze dat waard waren. Zijn notities omsluiten uiteindelijk een tijdspanne van bijna vier decennia. De eerste is uit 1925, de laatste is van augustus 1961, enkele weken voor zijn dood.

2 Aangepaste vertaling: Hammarskjöld gebruikt ‘stilte’ (tystnad) en ‘stilheid’ (stillhet) als onderscheiden begrippen. Om dit onderscheid zichtbaar te maken hanteer ik waar nodig een afwijkende vertaling. Zie meer hierover in het hoofdstuk Stilte.

3 Hammarskjöld citeert hier de Zweedse dichter Bertil Malmberg (1889-1958).

Leiderschap

Wereldleider en spiritueel leider

Heel zijn werkzame leven heeft Dag Hammarskjöld leidende functies vervuld in het diplomatieke en politieke veld, zonder ooit lid te zijn geweest van een politieke partij: van secretaris van de Zweedse werkloosheidscommissie in 1930 tot secretaris-generaal van de Verenigde Naties vanaf 1953 tot aan zijn voortijdige dood in 1961. Het is pas na zijn dood, door het verschijnen van zijn persoonlijke notities Merkstenen, dat hij ook voor velen een spiritueel leider werd op een manier die hij zelf nooit bevroed kan hebben. Al houdt hij er vanaf een bepaald moment wel rekening mee dat zijn persoonlijke notities wellicht door anderen gelezen zullen worden en dat zijn notities voor anderen betekenis kunnen krijgen en behulpzaam kunnen zijn om zicht op de eigen weg en het levenslot te krijgen.4

Handelen in dienst van de ander

Er zijn verschillende facetten te zien in het leiderschap van Hammarskjöld. Er is de kant die de wereld van hem heeft gezien, de kant van stille diplomatie en van vredeshandhaving. Dat leidde na zijn dood tot de oprichting van de Dag Hammarskjöld-foundation, gevestigd in Uppsala, Zweden. Deze niet-gouvernementele organisatie beijvert zich voor het verder verspreiden van Hammarskjölds gedachtegoed, waarbij het vooral focust op het dienen van de vrede in de wereld. En binnen de Verenigde Naties zelf, waarvan Dag Hammarskjöld de tweede secretaris-generaal werd, wordt zijn nagedachtenis bewaard onder andere via de Dag Hammarskjöld Library. Hij wordt daar nog steeds geroemd om zijn nauwgezette zorg om de juiste plaats en timing voor onderhandelingen te willen vinden en om alle relevante partijen te betrekken bij de dialoog, inclusief de meest lastige en oorlogszuchtige. Hij wordt blijvend genoemd en geroemd om zijn toeleg op een grondige analyse van de problemen, omdat hij zo min mogelijk losse eindjes wilde over laten en per se wilde blijven onderhandelen binnen een rechtskader. Stuk voor stuk houdingen en benaderingswijzen die nog steeds breed toepasbaar blijken. En dat niet alleen binnen de Verenigde Naties.

Verspreid over de jaren geeft Hammarskjöld ons in essays, lezingen, toespraken en persconferenties zijn visie op leiderschap. Hij noemt daarbij als belangrijke eigenschappen: doorzettingsvermogen en geduld, een stevige realiteitszin, zorgvuldige maar fantasierijke planning, een duidelijk besef van de gevaren maar ook de noodzaak van vertrouwen in je kunde want ‘het lot is wat we ervan maken en de veiligste klimmer is hij die niet twijfelt aan zijn vermogen om alle moeilijkheden te overwinnen’.5 Elders spreekt hij over lef en voorzichtigheid, grote schranderheid en integriteit. Over een diep bewustzijn gecombineerd met innerlijke rust, en nederigheid die je helpt de zaken door de ogen van de ander te zien, diens zaak te reconstrueren, zonder jezelf te verliezen, zonder een kameleon te zijn. Hij is zich ook zeer bewust van de gevaarlijke kanten die kleven aan leiding geven. Hij had daar zeker in zijn Verenigde Naties-jaren dagelijks mee te maken: ‘Leiderschap is een gevaarlijk woord als men niet in gedachten houdt dat de meest invloedrijke leiders in de Europese culturele evolutie stellers van vragen waren, zoals Socrates of de zoon van de timmerman uit Nazaret.’6

Focus

De notities in Merkstenen laten een totaal andere kant van Hammarskjöld zien: die van zijn persoonlijke, spirituele zoektocht. Als lezer kun je ervaren hoezeer je hier zelf door geïnspireerd kunt raken. Lange tijd vonden in de literatuur die over Hammarskjöld verscheen de twee facetten – van maatschappelijk en van spiritueel leiderschap – elkaar niet. Het is boeiend om te merken dat er, wereldwijd, nieuwe boeken verschijnen en lezingen gehouden worden die er wel op gericht zijn om zijn politieke gedachtengoed en zijn persoonlijke, spirituele notities met elkaar in verband te brengen. Politiek handelen in dienst van de ander is zeer gebaat met spirituele toeleg en spirituele toeleg verdiept zich door incarnatie, doordat het handen en voeten krijgt in het alledaagse doen. Lezingen en toespraken die hij hield en persconferenties die hij als secretaris-generaal van de Verenigde Naties gehouden heeft, werpen een verrassend licht op zijn spiritueel leiderschap als je die leest met de bril van Merkstenen op. Door zo te lezen, ontdekten wij handvaten om in andere tijden en andere situaties dan die van hem, ons te laten leiden door wat Hammarskjöld ons te overwegen geeft.

Eén van de veelzeggendste handvaten is misschien wel dat je in conflictsituaties alleen op ‘duurzame oplossingen kunt hopen’ door ‘een contact waarin je de ander van buitenaf ziet maar niettemin zijn moeilijkheden van binnenuit ervaart’. Daarbij is het ‘belangrijker om inzicht te hebben in de eigen beweegredenen dan om de motieven van de ander te begrijpen’ (M p. 78, 1955). Waarmee Hammarskjöld de vraag oproept hoe je dat doet: inzicht verwerven in je eigen beweegredenen.

Groeiweg

Omdat de buitenwereld de politieke kant van Hammarskjölds leven kende, was die uitermate verbaasd en zelfs geschokt toen zijn geestelijke notities in boekvorm werden uitgegeven: dit had men nooit bevroed van iemand in zo’n openbare functie. En toch inspireerde het boek zovelen dat het herdruk na herdruk kent. Ooit sprak Hammarskjöld er in algemene termen over met zijn vriend Leif Belfrage, maar niemand wist eigenlijk van het bestaan van zijn persoonlijke notities, van zijn persoonlijke spirituele zoektocht. Wie Merkstenen ter hand neemt, kan de levensgang volgen van iemand die van nauwgezet, toegewijd en ambitieus ambtenaar zich stap voor stap liet omvormen en uiterst oprecht en voluit ‘een persoonlijk geloof wilde opbouwen in het licht van de ervaring en van eerlijk nadenken’7.

Wanneer hij met collega’s in Zweden en later, als secretaris-generaal, in gesprek gaat met wereldleiders, dan moet hij dat uiteraard voorbereiden. Goede dossierkennis en een goed plan van aanpak zijn dan van belang. Maar gaandeweg werd de spirituele voorbereiding vast onderdeel van zijn inzet, van zijn levensweg. Hij getuigt dat de langste weg de weg naar binnen is (zie M p. 41, 1950). Bij Hammarskjöld worden dienend en spiritueel leiderschap innig vervlochten. Steeds weer zoekt hij naar een integere manier van inzet, in de voetsporen van Jezus van Nazaret en geïnspireerd door de middeleeuwse mystici die hem de onvoorwaardelijke liefde heel concreet voorgeleefd hebben.

Hammarskjöld is in de loop der jaren voor velen uitgegroeid tot een spiritueel leider. Niet doordat hij een spirituele school oprichtte of volgelingen om zich heen verzamelde, maar doordat hij eerlijk en openhartig de dialoog met zichzelf en met God aanging en daar verslag van deed. Terwijl hij omging met de grote machthebbers van zijn tijd, machthebbers met de attitude van ‘ik ben president’, ‘ik ben de grote leider …’, stelde Hammarskjöld zich dienend op. Merkstenen laat duidelijk zien dat er bij hem een permanent proces van zelfreflectie plaatsvond, dat hij daarin een groeiweg aflegde. Hij overwoog zijn doen en laten en vergeleek de grote inspanning met de alledaagse die moeilijker blijkt te zijn dan die grote (zie M p. 89, 1956). Het bracht hem bij een houding van offerbereidheid, bij de kwetsbaarheid van het leven. We komen hier op terug in het hoofdstuk Overgave.

Vriend

Het was dus pas via Merkstenen dat Hammarskjöld twee jaar na zijn dood de wereld volledig verraste, dat mensen meer en meer de diepte van zijn levensweg konden peilen en zich daardoor laten inspireren. Door de dingen van zijn leven: dat iemand met zijn capaciteiten de nooit opgegeven zoektocht is aangegaan naar de zin van het leven, van zijn leven en van zijn verhouding met God. Dat hij, aangeraakt en gelovig in het leven staand, zich een weg zoekt naar zelf zinvol, authentiek en integer leven. Hammarskjöld was een kind van zijn tijd, geboren aan het begin van de twintigste eeuw, als jongste van een gezin met vier jongens dat maatschappelijk hoog in aanzien stond. Hij was iemand met veel capaciteiten en alle kansen om die te ontwikkelen, iemand die zijn hele leven alleen is gebleven en mooie vriendschappen onderhield, waaronder met heel wat kunstenaars. In bewaard gebleven correspondenties met hen geeft hij ons een inkijkje in wat hem zo fascineert in de moderne kunst. Noemen we hier in het bijzonder Barbara Hepworth, vernieuwend beeldhouwster, en de schilder Bo Beskow.

Tussen de regels door kunnen we in Merkstenen en in nagelaten brieven lezen wat Hammarskjöld zelf beleeft aan zijn goede vriendschappen. ‘Vriendschap vraagt geen woorden – het is een eenzaamheid bevrijd van de angst van de eenzaamheid’ (M p. 7, 1925/30). Diepe gevoelens van eenzaamheid zijn voor hem jarenlang een zwaar te dragen kruis geweest dat geen vriendschap kon opheffen. ‘Misschien’, schrijft hij, ‘wordt een grote vriendschap nooit beantwoord. Misschien zou ze, verwarmd en beschermd door haar equivalent, nooit hebben kunnen groeien tot rijpheid. Vriendschap ‘geeft’ ons niets. Maar in de ruimte van haar eenzaamheid leidt zij ons naar hoogten met weidse – inzichten’ (M p. 30, 1950). Dit is Hammarskjöld ten voeten uit. Immer op zoek naar de ruimte die we in die boek aanduiden met ‘de weg naar binnen’.

4 Zie Merkstenen p. 99, 1956. Uitgebreider hierover in ons vorige hoofdstuk Merkstenen.

5 Uit zijn verklaring aan de pers bij zijn aankomst op de internationale luchthaven van New York, 9 April 1953 – in Public Papers deel ii p. 30.

6 Redevoering op 4 mei 1959 aan de Universiteit van Lund, in Servant of Peace p. 217.

7 Zie de radiotoespraak: Oude Geloofsbelijdenissen in een nieuwe wereld, Nederlandse vertaling in Merkstenen p. 173-175. Hammarskjöld hield deze korte toespraak in 1954 in het kader van het Canadese radioprogramma This I believe.

THEMA’S

Bidden

Zoektocht naar relatie

Over en tot God bidden

Dag Hammarskjöld schreef Merkstenen in het Zweeds, zijn moedertaal. Een aantal teksten staan in een andere taal. Dat zijn vooral citaten van meester Eckhart in het Duits, van Thomas van Kempen in het Oudfrans. Blijkbaar speelde de taal waarin hij bepaalde teksten las een rol voor hem. Alsof die dieper tot hem konden spreken in een bepaalde taal. Vanaf 1954, hij is dan een jaar secretaris-generaal, verschijnen er in Merkstenen ook psalmverzen, Hammarskjöld gebruikte hiervoor zijn Book of Common Prayer (ed. 1762). Vanaf 1954 noteert hij ook voor het eerst persoonlijke gebeden, die in aantal oplopen naar het einde van Merkstenen toe. Daarvoor vind je in Merkstenen reflecties over bidden of over zijn relatie met God, vanaf dan schrijft hij meer vanuit die relatie, rechtstreeks tot God. Laten we dat wat verkennen.

Leren luisteren om te kunnen horen

In zijn vijfendertigste levensjaar noteert Hammarskjöld deze uitspraken over bidden:

De eisen die het mensdier aan het leven stelt worden geen gebed doordat je God tot geadresseerde maakte.

Merkstenen p. 9, 1941/42

Hoe zou je het vermogen om te horen kunnen behouden als je nooit wilt luisteren: dat God tijd8 heeft voor je, vind je vast even vanzelfsprekend als het feit dat jij niet in staat bent om tijd te hebben voor God.

Merkstenen p. 9, 1941/42

God is een handige formule op de boekenplank van het leven – altijd bij de hand maar zelden gebruikt. In de schoongewassen rust van het geboorte-uur is hij een jubel en een frisse wind – een werkelijkheid die de herinnering niet bij machte is vast te houden. Maar als we gedwongen worden onszelf in de ogen te zien – dan verheft hij zich boven ons in verschrikkelijke realiteit, buiten het raam van alle discussie en ‘gevoel’, sterker dan elk beschermend vergeten.

Merkstenen p. 12, 1941/42

In deze teksten peilt Hammarskjöld wie God voor hem is, hij zoekt naar verdieping van zijn relatie met God; hij zoekt zijn weg naar verinnerlijking om tot een persoonlijke relatie met God te komen. Hij vraagt zich af wat bidden is voor hem; of hij een tekst richten tot God al bidden kan noemen. Hij realiseert zich dat er meer voor nodig is om waarlijk te bidden dan zijn behoeften of vragen – hoe essentieel ook – bij God neer te leggen. God is niet de vervuller van zijn noden en bidden is geen verzekering tegen de moeilijkheden in het leven. Leren luisteren om te kunnen blijven horen hoe God tot hem spreekt, is wezenlijk. Hij kan pas echt horen als hij eerst geluisterd heeft. Dat vraagt tijd, zoals God altijd tijd heeft om naar hem te luisteren en hem te horen. Dit luisteren en leren horen, kan een vreugdevolle en verfrissende ervaring zijn. Het wordt echter een zeer confronterende ervaring wanneer Hammarskjöld beseft dat hij niets heeft waar hij zich op voor kan laten staan in de pure, naakte ervaring van de confrontatie met zichzelf, wanneer hij zich gedwongen voelt zichzelf in de ogen te zien. Door alles heen wordt hij zich zeer bewust van het altijd anders-zijn van God, die nooit pakbaar of grijpbaar is.

Een lichtbundel doorheen duisternis